İçeriğe geç
QUANIA / UFUK ÜTOPYA
Ortak bir gelecek üzerine çalışan insanlar ve robotlar. QUANIA için hazırlanmış hayalî bir araştırma sahnesi.
Birlikte kurulabilecek dünyanın araştırma alanı · Sanatsal betimleme

QUANIA · Gelecek Senaryoları Laboratuvarı

Ufuk Ütopya

Bir koşulu değiştir. Sonucun izini sür.

Daha adil bir dünya nasıl işlerdi? Suyu, emeği, bilgiyi ve karar yetkisini birlikte düşünelim. QUANIA burada bir varış noktası değil; kaynaklara bakarak, alternatifleri sınayarak ve yanlışlarımızı görünür kılarak sürdüreceğimiz ortak bir tasarım çalışması.

2076’da bir kentin suyunu, 2126’da insanlarla yapay zekânın birlikte çalışmasını incele. İki kübitli bir devrede fazı dene, ardından gözlemevindeki bir radyo izinin kaynağını araştır.

Senaryo şeması ve sınırı
Kurgusal kent · 2076

Işıklı hologram gösterisi

Geleceğin prova sahnesi

Suyun izlediği yol

2076 senaryosunda ışık suyu bir kıyı kentine taşır. Yol boyunca hangi mahallenin önce suya ulaşacağı bir tercih meselesidir.

Sahnenin okumasına git

Olasılık Masası · 01

2076’da kentin suyunu kim koruyacak?

Bir kıyı kenti, kurak bir dönemin ardından su sistemine yatırım yapıyor. Aynı koşullarda iki kararı dene. Borulardaki kaybı azaltmakla denizden yeni su üretmek kente neler kazandırır?

Bu bir düşünce deneyi. Sonuçlar seçtiğin varsayımların etkisini gösterir. Yerel ölçümler olmadan kapasite, maliyet veya olasılık hesaplanamaz.

Ortak koşullar

Kuraklık
Elektrik
Hanelere erişim güvencesi

İki kararın sonuçları

Şebekeyi onar

Kayıpları ölç. Kaçakların yoğunlaştığı hatları ve en kötü hizmet alan mahalleleri öncele.

Suya etkisi
Kurtarılan su, kaynağın yetersiz kaldığı tek bir mevsimde tampon görevi görebilir.
Enerji ve işletme
Mevcut pompalar çalışır. Yükü sızıntı ölçümü, hat onarımı ve düzenli bakım belirler.
Hanelere etkisi
Onarım önceliği en kötü hizmet alan mahalleleri de kapsarsa temel erişim güçlenebilir.
Hangi gözlem kararını değiştirir?

Ölçülen su kaybı beklenenden azsa ya da onarım sonrası yeniden yükselirse bu kararı yeniden değerlendir.

Denizden yeni su üret

Ters ozmozla deniz suyunu arıt. Tesisi çalıştırmak için enerji ve yoğun tuzlu atık su için yönetim planı ayır.

Suya etkisi
Tesis çalışırsa kentin yağışa bağlı kaynaklarına ek su verebilir. Kurulum ve işletme kapasitesi belirleyici.
Enerji ve işletme
Yüksek basınçlı pompalar ve membran bakımı sürekli gider yaratır. Tuzlu atığın denize etkisi izlenir.
Hanelere etkisi
Temel kullanım güvencesi ve tarife desteği yeni kaynağın düşük gelirli hanelere de ulaşmasına yardım edebilir.
Hangi gözlem kararını değiştirir?

Kesinti kaydı, gerçek enerji tüketimi veya deniz ortamı izlemeleri tasarım varsayımlarını aşarsa bu kararı yeniden değerlendir.

Karar İzleri · 02

2126’da bir meslek nasıl öğrenilir?

Kurgusal bir belediyede yapay zekâ, hizmet başvurularını okuyor ve bir işlem öneriyor. Aynı başvuru için iki düzeni karşılaştır. Birinde sistem olağan başvuruyu işleme alıyor. Diğerinde bir çalışan, karardan önce dosyayı inceliyor.

Bu senaryo 2126 için bir düşünce deneyi. Bugünkü çalışmalar belirli işyerlerini ve görevleri ölçüyor. Geleceğin mesleklerini veya sonuçların büyüklüğünü belirlemiyor.

Ortak koşullar

Mesleği öğrenme
İnceleme zamanı
İtiraz yolu

İki iş düzeninin sonuçları

Önce otomatik işlem

Sistem rutin dosyayı sonuçlandırır. İnsanlar istisnaları ve sonradan seçilen örnekleri ele alır.

Mesleki öğrenme
Gözetimli örnekler, sistemin yürüttüğü temel işleri yeni çalışanların da denemesini sağlar.
Hata ve hizmet süresi
Örnek dosyalar sonradan denetlenebilir. Yanlış bir kararın etkisi denetimden önce ortaya çıkabilir.
İtiraz ve sorumluluk
İtiraz eden kişi, kararı veren otomatik akıştan ayrı bir incelemeye ulaşabilir.
Hangi gözlem kararını değiştirir?

Tekrar başvuru ve düzeltilen kararları da say. Toplam çözüm süresi kısalmıyorsa ilk yanıt hızı yeterli bir ölçü olmaz.

Karardan önce insan incelemesi

Sistem öneri hazırlar. Çalışan dayanağı inceler, kararı verir ve gerekçesini kayda geçirir.

Mesleki öğrenme
Yeni çalışan, öneriyle dayanak belgeyi karşılaştırıp deneyimli bir meslektaşıyla gerekçeyi tartışabilir.
Hata ve hizmet süresi
Kaynağı doğrulayabilen çalışan, öneriyi değiştirip hatayı hizmet kararından önce durdurabilir.
İtiraz ve sorumluluk
İkinci inceleyen kişi, ilk gerekçeyi ve başvuranın yeni kanıtını karşılaştırabilir.
Hangi gözlem kararını değiştirir?

İnceleme süresi arttığı halde örnek dosyalarda daha az hata yakalanıyorsa, incelemenin nerede etkisiz kaldığını araştır.

Kuantum Laboratuvarı · 03

Aynı olasılık, başka bir faz

İki kübit sıfır durumunda başlar. Bir deney seç veya kapıları sırayla ekle. Ardından Z, X ya da Y ekseninde ölçüm yap. Hangi sonuçların mümkün olduğunu ve örnek denemelerde kaç kez çıktığını karşılaştır.

İdeal kuantum devresinin klasik tarayıcı simülasyonu. Fiziksel kuantum işlemcisi ve cihaz gürültüsü kullanılmıyor.

Hazır deneyler

İlk H kapısından sonra q₀ için Z bazındaki iki sonuç eşit olasılıklıdır. Z kapısı göreli fazı değiştirir. Son H bu farkı ölçümde görünür kılar. Son kapıyı geri alıp yeniden karşılaştır.

Kapı ekle
Bir devreye en çok 12 kapı eklenebilir.
Kapılar ne yapar?
H
|0⟩ ya da |1⟩ ile başlarsan iki Z sonucu eşit olasılıklı olur. İkinci H, ilk H’nin etkisini geri alır.
X
|0⟩ ile |1⟩ durumlarını yer değiştirir.
Z
|1⟩ bileşeninin işaretini ters çevirir.
S
|1⟩ bileşeninin fazına çeyrek tur ekler.
T
|1⟩ bileşeninin fazına sekizde bir tur ekler.
CX
Kontrol kübitinin |1⟩ olduğu bileşenlerde diğer kübite X uygular.

Devre sırası

  1. Hq0
  2. Zq0
  3. Hq0
q₀ durumunun Bloch görünümü

X 0Y 0Z -1

Vektör, yalnızca q₀’ın durumunu gösterir. Bu ideal iki kübitli devrede kısalması, q₀’ın diğer kübitle dolanıklığını gösterir.

Ölçüm sonuçları

Sonuç sırası q₀, q₁. Her örnek aynı devreyi sıfırdan hazırlar. Küçük örneklerde sayılar değişebilir.

q₀q₁Olasılık128 denemede
00%0—
01%0—
10%100—
11%0—

00 %0 · 01 %0 · 10 %100 · 11 %0

OpenQASM 3 devresini aç
OPENQASM 3.0;
include "stdgates.inc";
qubit[2] q;
bit[2] c;
h q[0];
z q[0];
h q[0];
c[1] = measure q[0];
c[0] = measure q[1];

Sinyal Odası · 04

Bir iz gördün. Peki kaynağı ne?

Gözlemevinin kayıtlarında üç dosya var. Teleskobu hedeften çevir, aynı yöne yeniden bak ve ikinci gözlemevinin kaydını aç. İlk bakışta benzer görünen izlerin hangi kontrollerde ayrıldığını bul.

Bu odadaki bütün ölçümler eğitim için üretilmiş sentetik verilerdir. Gerçek gökyüzü keşfi ya da canlı teleskop bağlantısı içermez.

İncelenen kayıt · 1/4

Dört gözlem
Frekans boyunca güç
Zaman ↓Göreli frekans →
Düşük güçYüksek güç

İlk kayıt, teleskop seçilen hedefe dönükken alındı.

Eşiği geçen iz

İlk frekans kanalı
-23
Kanal / zaman adımı
0,375
Genişlik (kanal)
1
İz boyunca ortalama güç
4,152
Açılan kayıtları karşılaştır
Hedefe bak
Kanal -23Eğim 0,375Genişlik 1
Kanıt neye işaret ediyor?

Yorumunu sınamak için dört kaydı da aç.

Renkler göreli gücü gösterir. Yazılım olası frekans eğimlerini tarar, bir iz boyunca gücü ortalar ve sentetik veri için seçilmiş eşiği uygular. Bu eşik gerçek teleskop verisinde bir güven düzeyi anlamına gelmez.

Yeni derin okumalar

Senaryoların dayanakları

Her dosyada bir örnek, kaynağın gösterdiği ayrıntı ve o ayrıntıdan çıkarılabilecek sonucun sınırı var.

  1. 2076 · Su hesabı nasıl okunur?

    Bir kentin yıllık su miktarı yüksek olabilir ama yazın bazı mahallelerde musluklar kesilebilir. Toplam arz, erişimin nerede ve ne zaman sağlandığını tek başına anlatmaz.

    Kaynağa yakından bak

    Arzı, kaçakları, talebi ve kurak dönem yedeğini ayrı düşün. Aynı bütçede boru onarımını ve yeni kapasiteyi karşılaştırırken en kurak haftayı ve en az hizmet alan mahalleyi de hesaba kat.

    Buradan ne çıkarabiliriz?

    IPCC değerlendirmesi gözlemler ve senaryolara dayanır. QUANIA’daki 2076 kenti örnek senaryodur. Gerçek bir kent için şebeke ve havza verileri gerekir.

    Yıllık ortalama değişmeden bir mahallenin susuz kalma olasılığı nasıl düşebilir?
    Yanıtı aç

    Dağıtım ve depolama değişebilir. En kurak gün için korunan bir yedek veya mahallenin boru kaybını azaltmak, yıl toplamı artmadan kesintiyi önleyebilir.

    Dayanak IPCC · AR6 Working Group II, Chapter 4: Water

  2. 2126 · Görev ile meslek arasındaki fark

    Bir meslek, aynı araçtan farklı biçimde etkilenen görevlerden oluşur. Form hazırlamak hızlanabilir. Yanlış bir formun sonucunu açıklamak ve düzeltmek hâlâ zaman alabilir.

    Kaynağa yakından bak

    ILO çalışması görevlerin üretken yapay zekâya maruziyetini ölçmeye çalışır. Kendi senaryonda görevleri, karar yetkisini ve eğitim ihtiyacını ayrı sütunlara yaz. Sonra kazanılan zamanın kime kaldığını sor.

    Buradan ne çıkarabiliriz?

    Maruziyet, iş kaybı tahmini değildir. Altyapı, ücret pazarlığı, kurum düzeni ve işin niteliği teknoloji kullanımının sonucunu değiştirebilir.

    Hazırlık süresi azalırken inceleme yükü artarsa verim kimin açısından değişir?
    Yanıtı aç

    Hazırlayanın süresi azalabilir ama inceleyen kişinin işi artabilir. Toplam süreyi, hataları ve düzeltme yükünü görevler arasında birlikte ölç.

    Dayanak ILO · Generative AI and Jobs: A 2025 Update

  3. Bir sinyal ne zaman elenir?

    Proxima Centauri yönünde görülen dar bantlı BLC1, araştırmacıların ayrıca incelemeye değer bulduğu bir işaretti. Bir işaretin ilgi çekmesi, kaynağının belirlendiği anlamına gelmez.

    Kaynağa yakından bak

    Ekip, benzer özellikli sinyalleri ve gözlem koşullarını karşılaştırdı. Sonuç, BLC1’in yer kaynaklı radyo girişimiyle uyumlu olduğuydu. Karşılaştırmayı güçlü kılan, aynı özelliklerin başka kayıtlarda da bulunmasıydı.

    Buradan ne çıkarabiliriz?

    Bu inceleme tek bir işaretin neden elendiğini gösteriyor. Daha geniş bir arayışın tamamı için hüküm vermez. Yeni adaylar kendi kayıtlarıyla incelenir.

    Tek bir gözlemde görülen düzeni sınamak için hangi bağımsız ölçümü istersin?
    Yanıtı aç

    Aynı doğrultuyu farklı bir alıcıyla yeniden gözlemlemeyi ve hedef dışı kayıtlarla karşılaştırmayı iste. Tekrarın bağımsız olması, ortak cihaz hatası olasılığını azaltır.

    Dayanak Sheikh et al. · BLC1 verification, Nature Astronomy

Araştırma taslakları

Geleceğin açık defteri

Bir dünya tasarlamak, önce kimin hangi koşulda yaşayabildiğini sormakla başlar. Buradaki öneriler; temel ihtiyaçları, özgürlüğü ve birlikte üretmeyi aynı masaya koyuyor.

50 başlangıç projesi · 17 yeni tasarım yönü · 3 derinleştirme

Bu dosyalar çalışan ürün, uygulanmış kamu sistemi veya gerçekleşme sözü değildir. İlk deney önerileri henüz yürütülmedi. 2126 ve 2176, araştırma ufuklarıdır; teslim tarihi değildir. Kaynaklar mevcut bileşenleri ve yöntemleri destekler; QUANIA önerisinin bütünü için başarı kanıtı sayılmaz.

Özgün araştırma metni · Türkçe

70 / 70 görünen dosya

  1. 01Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2176Olası bedenler

    Bugün. Avrupa’daki sanal insan ikizi girişimleri ve NIH’nin 3B insan atlası, belirli organ ve dokuları modellemek için veri ve yöntem sağlıyor. S03 · Avrupa Komisyonu · European Virtual Human Twins, S04 · NIH · HuBMAP üç boyutlu insan atlası

    Gelecekte. Bir kişinin aynı anda çalışan birkaç olası beden modeli, örneğin kalpteki bir değişimin böbreğe ve dolaşıma farklı yollardan nasıl yansıyacağını karşılaştırıyor. Sistem, hangi güvenli ek gözlemin modeller arasındaki uyuşmazlığı en çok azaltacağını hekime gösterebiliyor.

    İlk araştırma. İki bağlantılı yapay organ modeli kur. Aynı başlangıç verisini açıklayan iki mekanizmayı tek gözlemle ayırmayı dene. Ayrım yapılamayan vakalarda yanlış kesinlik oranını ölç.

  2. 02Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2176Bir organın çevresini de modellemek

    Bugün. Doku çipleri sınırlı doku işlevlerini ölçüyor. Organ naklinde koruma yöntemleri klinik olarak karşılaştırılıyor. S05 · NIH NCATS · Tissue Chip for Drug Screening, S06 · Nasralla ve arkadaşları · Organ koruma klinik deneyi

    Gelecekte. Bir organın yeni bedende yaşayabilmesi için çevresindeki akışın ve mekanik yükün uyumunu ayrı ayrı öngören bir prova sistemi. Amaç, aynı organın farklı koşullarda zamanla nasıl işlev değiştireceğini sınanabilir biçimde tahmin etmek.

    İlk araştırma. Yayımlanmış anonim veya sentetik ölçülerden akış ve basınç içeren iki mekanik model oluştur. Biri tek ölçüme, diğeri zaman serisine dayansın. Saklı vakalardaki tahmin aralıklarını karşılaştır.

  3. 03Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2126Kaybolan hareket için yeni sinir yolu

    Bugün. Beyin ve omurilik arasında deneysel dijital köprülerle hareket desteği gösterildi. S08 · UNESCO · Nöroteknoloji etiği tavsiyesi, S51 · Lorach ve arkadaşları · Beyin-omurilik arayüzüyle hareket desteği

    Gelecekte. Hareket desteği, kişiye göre kalibre edilen sinir arayüzü, giyilebilir mekanik destek ve dokunma geri bildirimi arasında gerektiğinde el değiştirebiliyor. Tek bileşen arızalandığında kişi, cihazın güvenli sınırları içinde kontrolü koruyabiliyor.

    İlk araştırma. Tamamen sanal bir yürüme modeliyle gecikme ve sensör kaybı dene. Denetim devri sırasında denge kaybı, durma süresi ve elle geri alma ölçülsün.

  4. 04Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2126Sesi geri almak ve sahipliğini korumak

    Bugün. Deneysel nöroprotezler konuşma girişimini sese ya da metne çevirebiliyor. S07 · Card ve arkadaşları · A rapidly calibrating speech neuroprosthesis, S09 · NIH · Beyin-bilgisayar arayüzüyle doğal konuşma araştırması

    Gelecekte. Kullanıcı, kendi ses üslubunu farklı yardım cihazlarına taşıyabiliyor. Sistem, kişinin söylemeye çalıştığı sözle modelin dilsel tahmini arasında ayrım yapıyor. Hangi sözün aktarılacağını kişiye bırakan onay farklı cihazlarda da çalışıyor.

    İlk araştırma. Sinir verisi içermeyen kurgusal sinyallerle yarım kalan ve düzeltilen cümleler kur. İstem dışı çıkış, düzeltme süresi ve cihaz değişince kaybolan tercihler ölçülsün.

  5. 05Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2176Birbirinden haberdar tıbbi cihazlar

    Bugün. Kapalı çevrim insülin sistemleri belirli bir değişkeni kendi ölçümlerine göre yönetebiliyor. S04 · NIH · HuBMAP üç boyutlu insan atlası, S10 · FDA · Yapay pankreas sistem türleri

    Gelecekte. Aynı kişideki bağımsız yardımcı cihazlar, birinin yaptığı değişikliğin diğerinin takip ettiği değeri nasıl etkileyebileceğini hesaba katabiliyor. İki karar çeliştiğinde sistem müdahaleyi insan incelemesine bırakıyor.

    İlk araştırma. İki denetleyicili sentetik modelde karşıt tepki döngüleri üret. Tek başına çalışan cihazlara göre salınımı, durma koşullarını ve yanlış müdahale sayısını karşılaştır.

  6. 06Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2176İkinci bir duyu öğrenmek

    Bugün. Yardımcı teknolojiler görüntü, ses ve dokunma arasında bazı bilgileri dönüştürebiliyor. S08 · UNESCO · Nöroteknoloji etiği tavsiyesi, S11 · WHO ve UNICEF · Yardımcı teknoloji raporu

    Gelecekte. Kişi, çevredeki uzaklık ve hareketi yeni bir duyusal düzen olarak zamanla öğrenebiliyor. Araç, mevcut duyuların yerini alacakmış gibi davranmadan kişisel bir ek algı kanalı sunuyor ve işaretlerini kullanıcının öğrenme biçimine göre değiştiriyor.

    İlk araştırma. Gönüllülerle zararsız titreşim işaretleri üzerinden sanal yön bulma testi tasarla. Öğrenme eğrisini, ertesi gün kalıcılığı ve bilişsel yükü ölç.

  7. 07Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2126Gerçek tıbbi veriyi taşımadan ortak keşif

    Bugün. Kanta ve e-Nabız kayıtlara erişim sağlıyor. Federe analiz, veriyi birden çok kurumda tutarak hesaplamaya örnek veriyor. S01 · Kela · MyKanta ve hasta kayıtları, S02 · T.C. Sağlık Bakanlığı · e-Nabız gizlilik ve erişim koşulları, S12 · Bonawitz ve arkadaşları · Dağıtık veride güvenli toplama

    Gelecekte. Hastaneler, hangi hasta kayıtlarının kimde olduğunu birbirlerine açmadan, nadir bir tıbbi gözlemin başka ülkelerde hangi koşullarda tekrarlandığını sınayabiliyor. Sorguların birikerek kimlik açığa çıkarma riski ölçülebiliyor.

    İlk araştırma. Üç yapay hastane ve kurgusal kayıtlarla tekrar edilebilirlik çalışması yap. Güvenli analiz sınırı daraldıkça hangi bulguların kaybolduğunu ve sonuç belirsizliğini ölç.

  8. 08Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2176Dünya dışında bakımın fizyolojisi

    Bugün. NASA insan araştırmaları, yerçekimi değişimi ve uzun görevlerin insan bedeni üzerindeki etkilerini inceliyor. S04 · NIH · HuBMAP üç boyutlu insan atlası, S13 · NASA · İnsanlı uzay uçuşunun riskleri

    Gelecekte. Bir uzay yerleşimi, yapay yerçekimi ve günlük hareket düzenini grup ortalamasına göre kurmak yerine, farklı bedenlerin değişen ihtiyaçlarına göre uyarlayabiliyor. En düşük kaynakla en kırılgan grupların da yaşayabildiği koşullar aranıyor.

    İlk araştırma. Açık görev ölçümleriyle parametrik kemik ve dolaşım eğilimleri oluştur. Enerji bütçesi altında seçeneklerin farklı beden tiplerine etkisini ve modelin veri dışında nerede dağıldığını göster.

  9. 09Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2176Yalnızlığın çevresini değiştirmek

    Bugün. WHO ruh sağlığı hizmetini yaşam koşulları ve topluluk desteğiyle birlikte değerlendiriyor. S25 · UN-Habitat · Kentler ve iklim eylemi, S53 · WHO · Dünya Ruh Sağlığı Raporu

    Gelecekte. Bir kent, kişilerin kendi seçtiği sosyal bağlara ulaşmasını güçleştiren ulaşım, vardiya ve konut koşullarını birlikte değiştirerek ruh sağlığına destek sunabiliyor. Kişi hangi bağlantıyı istediğine karar veriyor.

    İlk araştırma. Kurgusal üç mahallede klinik erişimi, ulaşım, bakım zamanı ve düşük maliyetli buluşma alanını ayrı ayrı değiştir. En az bağlantıya sahip grubun tercih ettiği desteğe erişimini ve istenmeyen teması ölç.

  10. 10Sağlık ve insan bedeni · Başlangıç projesi · 2176Uzun ömürlü yardımcı beden

    Bugün. Bugünkü protezler ve işlevsel cihazların bakım, erişim ve uyum sorunları var. S08 · UNESCO · Nöroteknoloji etiği tavsiyesi, S11 · WHO ve UNICEF · Yardımcı teknoloji raporu

    Gelecekte. İnsanla birlikte yaşlanan bir yardımcı uzvun mekanik parçaları değişse bile kullanım becerisi ve kişiye özel kalibrasyon korunabiliyor. Gövde, sensör veya üretici değişince kişi hareketi sıfırdan öğrenmek zorunda kalmıyor.

    İlk araştırma. Üç farklı sanal uzuv geometrisi arasında aynı görevlerde öğrenilmiş kontrolü aktar. İlk denemedeki hata, yeniden öğrenme süresi ve güvenli sınır dışına çıkış sayısını ölç.

  11. 11Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Kendi geometrisini değiştiren yapı

    Bugün. Laboratuvarda biçim değiştirebilen origami temelli mekanik metamalzemeler gösterildi. S14 · Overvelde ve arkadaşları · Biçim değiştirebilen origami temelli metamalzeme

    Gelecekte. Taşıyıcı bir yapı, yük yolu değiştikçe yerel parçalarını yeni bir geometriye geçirerek başka bir işlev üstlenebiliyor. Onarım sırasında çevredeki parçalar geçici taşıyıcı olabiliyor.

    İlk araştırma. Sanal kafes ve küçük mekanik makette tek modül kaybı dene. Yükün güvenli aktarımını, biçim değiştirme süresini ve sabit yapıya göre toplam malzemeyi ölç.

  12. 12Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Yörüngede kendi boyunu büyüten teleskop

    Bugün. NASA yörüngede bakım, montaj ve üretim için robotik sistemler geliştiriyor. S15 · NASA · Uzayda bakım, montaj ve üretim

    Gelecekte. Yörüngeye parça parça gönderilen gözlemevi her yeni modülde açısını ve ölçüm kalibrasyonunu yeniden kurabiliyor. Üretici tasarımının ömrü ile gözlemevinin bilim ömrü birbirinden ayrılıyor.

    İlk araştırma. Sanal dört aynalı düzende bir modülü değiştir. Hizalama hatası, veri kaybı ve arızalı modülün bağımsız çıkarılabilirliği ölçülsün.

  13. 13Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2126Kendi kendine bölünüp birleşen enerji şebekesi

    Bugün. Şebeke oluşturan eviriciler ve uzun süreli depolama ayrı ayrı araştırılıyor. S16 · NREL · Şebeke oluşturan evirici araştırma yol haritası, S17 · ABD Enerji Bakanlığı · Uzun süreli enerji depolama

    Gelecekte. Birbirine bağlı çok sayıda küçük şebeke, ortak merkez kaybolduğunda geçici enerji adaları kurabiliyor. Bağlantı geri geldiğinde bu adalar, hastane ve su istasyonu gibi kritik yükleri kaybetmeden tekrar eşzamanlanabiliyor.

    İlk araştırma. Simülasyonda üç eşzamanlı hat kesintisi ve bir eksik saat kaydı oluştur. Karşılanan kritik enerji, frekans sapması ve güvenli birleşme süresini ölç.

  14. 14Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Kuşaklar boyunca ısı takvimi

    Bugün. Derin jeotermal pilotları ve uzun süreli depolama projeleri, ısının üretim ve saklama taraflarını inceliyor. S17 · ABD Enerji Bakanlığı · Uzun süreli enerji depolama, S18 · ABD Enerji Bakanlığı · Geliştirilmiş jeotermal pilotları

    Gelecekte. Bir bölge, yeraltındaki ısıyı hangi yıl hangi kuyudan alacağını ve nerede depolayacağını birden fazla kuşağın talebine göre planlayabiliyor. Kuyu kapasitesi azaldıkça sistem altyapıyı aşamalı biçimde yeniden yönlendiriyor.

    İlk araştırma. Açık jeotermal veriler ve sentetik talep ile 60 yıllık senaryolar kur. Isı açığı, kuyu başına düşüş ve bakım maliyetini sabit plana göre karşılaştır.

  15. 15Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Kuantum düğümlerinin ortak deney saati

    Bugün. Kuantum ağları için dağıtım, zamanlama ve tekrarlayıcı araştırmaları sürüyor. S19 · NIST · Ölçeklenebilir kuantum ağları

    Gelecekte. Ayrı laboratuvarlardaki kuantum aygıtları tek deneyde birlikte ölçüm yapabiliyor. Ağın hangi anda işe yarar ortak durum ürettiği bağımsız ölçümlerle doğrulanabiliyor. İlk bilimsel hedef, iki düğümde bir ölçüm görevini yerel düzeneğe göre daha iyi yapmak.

    İlk araştırma. Zaman kayması ve kayıp içeren iki düğümü simüle et. Aynı kaynak bütçesinde yerel deneyle karşılaştır ve avantajın kaybolduğu eşiği kaydet.

  16. 16Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Mahallenin vazgeçilmez enerjisi

    Bugün. Elektrik ve temiz pişirme erişimi ölçülüyor. Enerji depolama ve yerel şebeke denemeleri arz sürekliliğini inceliyor. S16 · NREL · Şebeke oluşturan evirici araştırma yol haritası, S17 · ABD Enerji Bakanlığı · Uzun süreli enerji depolama, S54 · IEA ve ortakları · SDG7 enerjiye erişim raporu

    Gelecekte. Her hane bir kesinti anında aydınlatma, güvenli sıcaklık, yemek ve zorunlu sağlık cihazı için asgari enerjiye erişebiliyor. Bir mahalle enerjisini kaybettiğinde komşu şebekeler bu hizmetleri geçici olarak paylaşabiliyor. İhtiyaç, kişilerin ev içini izlemeye gerek kalmadan hesaplanıyor.

    İlk araştırma. Kurgusal üç şebekede kış, fiyat artışı ve uzun kesinti uygula. Asgari hizmeti alamayan hane saatlerini, yedek kapasiteyi ve bakım maliyetini birlikte ölç.

  17. 17Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2126Hesaplamanın çevresel yer seçimi

    Bugün. Veri merkezlerinin elektrik talebi ve yerel şebekeler üzerindeki etkileri ölçülüyor. S16 · NREL · Şebeke oluşturan evirici araştırma yol haritası, S21 · IEA · Energy and AI

    Gelecekte. Çok büyük bilimsel model, hesaplamanın ara durumunu farklı ülkelerdeki bağımsız tesislere devredebiliyor. Bir bölgenin su veya elektrik açığı, ortak hesaplamayı durdurmadan o bölgedeki yükü azaltıyor.

    İlk araştırma. Üç kurgusal tesiste sıcaklık ve bağlantı kesintisini canlandır. İş tamamlanma süresi, elektrik ve soğutma suyu ile yeniden başlatmada boşa giden işi ölç.

  18. 18Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Malzemenin ikinci ve üçüncü biçimi

    Bugün. Metamalzeme araştırması programlanabilir geometriyi, kaynak raporları yeniden kullanım ihtiyacını gösteriyor. S14 · Overvelde ve arkadaşları · Biçim değiştirebilen origami temelli metamalzeme, S22 · UNEP · Global Resources Outlook 2024

    Gelecekte. Bir kentte yapı bileşenleri ölçülüp sanal olarak eşleştirilerek söküldükten sonra yeni bir yapının parçasına dönüşebiliyor. Tasarım süreci, mevcut malzemenin kusurları ve yorgunluğuna göre binanın biçimini değiştiriyor.

    İlk araştırma. Sanal parça stoğundan iki farklı yapı üret. Her parçada kalan taşıma kapasitesi, atık miktarı ve sıfırdan imalata göre karbon hesabı yapılsın.

  19. 19Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Tarlanın suyuyla beslenen yerel gıda üretimi

    Bugün. FAO dayanıklı gıda sistemlerinde ürün çeşitliliği ve yerel koşullara uyum üzerinde çalışıyor. Kent iklimi su, sıcaklık ve arazi üzerinde eşzamanlı baskı kuruyor. S22 · UNEP · Global Resources Outlook 2024, S25 · UN-Habitat · Kentler ve iklim eylemi, S27 · IPCC · Su güvenliği ve iklim uyumu, S55 · FAO · Dayanıklı tarım ve gıda sistemleri

    Gelecekte. Bir bölge gıda üretimini açık tarla, kontrollü ortam ve yerel ürün depoları arasında yıllara göre değiştirebiliyor. Amaç, art arda kuraklık geldiğinde asgari beslenme çeşitliliğini korumak ve suyu aynı havzadaki hanelerin aleyhine tüketmemek.

    İlk araştırma. Üç kurgusal üretim bölgesinde iki kötü hasat ve bir enerji kesintisi uygula. Besin sepetinin ulaşılabilir fiyatını, su kullanımını ve dış desteğe ihtiyaç duyan hane sayısını ölç.

  20. 20Teknoloji ve altyapı · Başlangıç projesi · 2176Üç yazılım çağından geçen bilim arşivi

    Bugün. Açık biçimler ve veri kökeni standartları dosyaların saklanmasına yardım ediyor. S23 · W3C · Veri kökeni standardı PROV, S24 · Library of Congress · Dijital biçimlerin uzun süreli korunması

    Gelecekte. Arşiv, eski bir deneyin hangi ölçüm aleti, kod ve varsayımlarla çalıştığını, özgün bilgisayarı kaybettiğinde de yeniden kurabiliyor. Sonucu yeniden üretemediğinde kayıp adımı araştırmacıya gösteriyor.

    İlk araştırma. Bugün üretilmiş üç küçük deneyi üç farklı ortamda paketle. Bir araç ve bir veri parçası kaybolduğunda bağımsız bir ekibin yeniden üretim oranını ölç.

  21. 21Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2176Kıyıdan çekilirken birlikte kalmak

    Bugün. IPCC kıyı uyum seçeneklerini, yer değiştirmeyi ve uyum sınırlarını inceliyor. S25 · UN-Habitat · Kentler ve iklim eylemi, S26 · IPCC · Risk yönetimi ve uyum seçenekleri

    Gelecekte. Bir mahalle fiziksel olarak taşınırken okul, bakım ağı, iş mesafesi ve komşuluk bağları için birden fazla taşınma planını birlikte tasarlıyor. Başarı, yeni yapı sayısının yanında topluluğun yeniden kurabildiği bağlarla ölçülüyor.

    İlk araştırma. Kurgusal iki kıyı mahallesinde üç taşıma düzenini su baskını, kira yükü ve bakım ağının kopması açısından karşılaştır. En kırılgan gruba düşen maliyeti ayrıca göster.

  22. 22Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2126Sınırları suyun belirlediği sözleşme

    Bugün. Colorado Nehri’nde su kıtlığına göre devreye giren kurallar mevcut. IPCC havza ölçeğinde iklim ve su güvenliği ilişkisini değerlendiriyor. S26 · IPCC · Risk yönetimi ve uyum seçenekleri, S27 · IPCC · Su güvenliği ve iklim uyumu, S52 · ABD Bureau of Reclamation · Colorado Nehri kuraklık kuralları

    Gelecekte. Bir havza anlaşması, nehrin rejimi değiştiğinde önceden tanımlanmış şartlarla kendini yeniden müzakereye açıyor. Ölçüm istasyonları uyuşmazsa ortak model her iki ölçümü de ayrı taşıyor. Devletlerin üzerinde anlaştığı geçici dağıtım, bu anlaşmazlık çözülene kadar asgari içme suyu ve ekolojik akış sınırlarını gözetiyor.

    İlk araştırma. Üç yıl ardışık kuraklık simüle et. Her kural altında çevresel akış, içme suyu ve tarım kaybı dağılımını ölç. Aynı eşik için karşıt yönetimlerin sonuçlarını açık tut.

  23. 23Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2176Üç kuşak boyunca sınanabilen kamu kararı

    Bugün. Galler’in gelecek kuşaklar uygulaması ve BM bildirgesi uzun vadeli etkiyi bugünkü kararlara bağlıyor. S28 · Galler Hükümeti · Gelecek kuşakların refahı kılavuzu, S29 · Birleşmiş Milletler · Gelecek Kuşaklar Bildirgesi

    Gelecekte. Bir yatırımı yapan kurum ortadan kalksa bile risk eşiği, ertelenmiş bakım bedeli ve etkilenenlerin görüşleri yeni yönetime devredilebiliyor. Yeni kuşak, 50 yıl önceki kararın hangi varsayımını geçersiz bulduğunu gösterebiliyor.

    İlk araştırma. Kurgusal ulaşım projesini üç kuşak boyunca canlandır. Her devrin karar gerekçesini doğru bulma ve gecikmiş zararı öngörme oranını ölç.

  24. 24Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2126Otomasyonun kazandırdığı zamanı geri vermek

    Bugün. ILO, üretken yapay zekâya maruz kalmayı mesleklerin içindeki görevler üzerinden inceliyor. S30 · ILO · Üretken yapay zekâ ve iş görevleri, S28 · Galler Hükümeti · Gelecek kuşakların refahı kılavuzu

    Gelecekte. Kamu ve işyerleri, otomasyonla kazanılan saatlerin ne kadarının bakım, eğitim, ücretli iş ya da serbest zamana ayrılacağını birlikte sınayabiliyor. Bir alandaki tasarruf başka bir gruba ücretsiz iş olarak yansıdığında ortaya çıkıyor.

    İlk araştırma. Üç kurgusal işyerini dört hane tipiyle eşleştir. Haftalık toplam emek, gelir değişimi ve eşitsizlik ölçülerini farklı paylaşım modellerinde karşılaştır.

  25. 25Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2176Kentteki kararların ortak sıcaklık etkisi

    Bugün. Kentsel ısınmanın mahallelere eşit dağılmadığı ve uyum kapasitesinin sınırlı olduğu raporlanıyor. S21 · IEA · Energy and AI, S25 · UN-Habitat · Kentler ve iklim eylemi, S31 · IPCC · Uyumun sınırları

    Gelecekte. Bir kent, tek tek yapıların gölge, su ve atık ısı etkisini ortak çevre bütçesinde görüyor. Bir mahallenin serinleme tercihi komşusunu daha çok ısıtıyorsa yeni tasarım süreci bu bedeli hesaba katıyor.

    İlk araştırma. Küçük kent modeliyle çatı, gölge ve soğutma seçeneklerini dene. En sıcak %10’luk alanı ve su tüketimini ayrı karşılaştır. Ortalama serinlerken uç mahalle ısınıyorsa tasarımı geri çevir.

  26. 26Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2176Yer değiştirince kesilmeyen sosyal devlet

    Bugün. ILO sosyal koruma tabanlarında temel sağlık hizmeti ve gelir güvenliği öngörüyor. Farklı ülkelerin kurum ve hak tanımları bugün değişiyor. S28 · Galler Hükümeti · Gelecek kuşakların refahı kılavuzu, S43 · OECD · Kişi merkezli adalet çerçevesi, S47 · W3C · Doğrulanabilir kimlik ve belge veri modeli, S56 · ILO · Sosyal Koruma Tabanları Tavsiyesi

    Gelecekte. Bir kişi afet, bakım, iş kaybı veya göç nedeniyle taşındığında barınma, gıda ve sağlık hizmeti boşluğa düşmüyor. Yerel kurumlar geçici destek veriyor ve gider paylaşımını sonra çözüyor. Destek istemek için kişinin bütün geçmişini açması gerekmiyor.

    İlk araştırma. İki kurgusal kent arasında taşınan 12 hane profili oluştur. Geçişteki hizmetsiz günleri, yanlış retleri ve bir krizde belediye bütçesine binen geçici yükü ölç.

  27. 27Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2176Kesintide kendini yeniden kuran yaşam altyapısı

    Bugün. Afet uyarı sistemleri ve şebeke adaları, iletişim ve enerjide sürekliliğin farklı parçalarını ele alıyor. S16 · NREL · Şebeke oluşturan evirici araştırma yol haritası, S25 · UN-Habitat · Kentler ve iklim eylemi, S34 · UNDRR · Early Warnings for All

    Gelecekte. Bir afet sonrası enerji, su, bakım ve ulaşım kendi kesinti durumlarını paylaşarak hizmetleri farklı sırayla yeniden başlatabiliyor. Bir mahalle bağlantı kuramadığında yerelde kabul edilmiş kurallar yürürlüğe giriyor.

    İlk araştırma. Dört hizmetli sentetik şehirde bağlantı, elektrik ve yol erişimini sırayla kaybet. İlk su ve bakım hizmetine erişim sürelerini farklı gelir bölgeleri için ölç.

  28. 28Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2126Bakım emeği için ortak zaman bütçesi

    Bugün. WHO yaşlı bakımında hane, sağlık hizmeti ve toplum desteğini birlikte değerlendiriyor. S28 · Galler Hükümeti · Gelecek kuşakların refahı kılavuzu, S35 · WHO · Yaşlılarda kişi merkezli bakım kılavuzu

    Gelecekte. Mahalle düzeyinde görünmeyen bakım süresi, kişileri izlemeyen örnekleme yoluyla ölçülebiliyor. Ulaşım ve çalışma saati kararları, kaç kişinin bakım yükünü hafiflettiğine göre birlikte değerlendirilebiliyor.

    İlk araştırma. Yapay bir ilçede vardiya, otobüs ve gündüz bakım seçeneklerini değiştir. Ailenin haftalık zaman yükünü ve hizmete erişemeyen haneleri ölç.

  29. 29Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2176İnternet kesilse de kapanmayan okul

    Bugün. UNESCO eğitim teknolojisinin erişim, öğretmen desteği ve yönetişim koşullarını vurguluyor. Çok dilli eğitimin önemi belgeleniyor. S33 · UNESCO · Yerli Diller Uluslararası On Yılı eylem planı, S41 · UNESCO · Açık bilim tavsiyesi, S57 · UNESCO · Eğitimde teknoloji değerlendirmesi, S58 · UNESCO · Çok dilli eğitim kılavuzu

    Gelecekte. Bir öğrenci elektriği veya bağlantısı sınırlı bölgede deney yapıyor, yerel dilinde düşüncesini açıklıyor ve bir öğretmenden geri bildirim alabiliyor. Farklı şehirlerdeki okullar o öğrencinin neyi öğrendiğini bir kavramı yeni bir soruya uygulamasından anlayabiliyor.

    İlk araştırma. Üç kurgusal sınıfa aynı bilim sorusunu basılı, çevrimdışı ve çevrimiçi biçimlerde ver. Kavramı yeni örneğe taşıma, öğretmen iş yükü ve dil grupları arasındaki başarı farkını ölç.

  30. 30Toplum ve temel ihtiyaçlar · Başlangıç projesi · 2176Mahallede kalma hakkını koruyan dönüşebilir konut

    Bugün. Konut politikası yeterli konut, karşılanabilir fiyat ve yerinden edilme sorunlarıyla uğraşıyor. Uyum araştırmaları riskli altyapının zaman içinde işlev değiştirmesini inceliyor. S22 · UNEP · Global Resources Outlook 2024, S26 · IPCC · Risk yönetimi ve uyum seçenekleri, S59 · BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği · Yeterli konut hakkı

    Gelecekte. Konut stokunun bir bölümü, hane sayısı, yaş ve bakım ihtiyacına göre yeniden bölünebiliyor. Aile küçüldüğünde veya gelir kaybettiğinde mahalleyi terk etmek zorunda kalmadan daha küçük ya da erişilebilir bir eve geçebiliyor.

    İlk araştırma. Üç kuşağı kapsayan 40 hanelik kurgu mahalle oluştur. Dönüşebilir ve sabit stokta kira yükü, boş oda sayısı, erişilebilirlik ve zorunlu mahalle dışı taşınmayı karşılaştır.

  31. 31Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176Çeviride kaybolan düşünceyi göstermek

    Bugün. NLLB gibi çalışmalar çok sayıda dilde çeviri üretiyor. Anlam ve bağlamın nasıl kaybolduğunu incelemek ayrı bir görev. S33 · UNESCO · Yerli Diller Uluslararası On Yılı eylem planı, S37 · NLLB ekibi · 200 dile ölçeklenen makine çevirisi

    Gelecekte. Çeviri, bir kavramın hangi anlam parçalarını koruduğunu, hangilerini dipnotla taşıdığını ve hangi yoruma karar veremediğini gösteriyor. Çevrilen kişi kendi niyetini düzeltince seçenekler yeniden kuruluyor.

    İlk araştırma. Atasözü, hitap ve hukuk sözü örnekleri kullan. İki dilli değerlendiricilerle anlam kaybını saptama ve hatalı kesinlik oranlarını tek çeviriyle karşılaştır.

  32. 32Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176Bir dilin geleceğini konuşurlarına bırakmak

    Bugün. UNESCO’nun eylem planı yerli dil topluluklarının katılımını, Local Contexts kullanım bağlamı etiketlerini destekliyor. S33 · UNESCO · Yerli Diller Uluslararası On Yılı eylem planı, S36 · Local Contexts · Toplulukların kültürel veri etiketleri

    Gelecekte. Bir topluluk kendi dil modeli üzerinde yeni sözcüklerin, bölgesel söyleyişlerin ve yasaklı kullanım alanlarının nasıl ele alınacağını kararlaştırabiliyor. Başka kuruma geçerken modelin eğitim izni ve düzeltme geçmişi taşınıyor.

    İlk araştırma. Kurgusal iki lehçe için iki ayrı kullanım kuralı yaz. Bir ifade kaldırıldığında üç bağımsız yayın ortamındaki gecikmeyi ve yanlış birleştirme sayısını ölç.

  33. 33Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2126İşaret dilinde mekânı kaybetmeyen aktarım

    Bugün. İşaret dillerinde el dışındaki hareketleri, bakışı ve mekânsal dil bilgisini temsil etmek araştırılıyor. S38 · Yin ve arkadaşları · İşaret dillerinin dil işleme araştırmalarına katılması, S39 · W3C · WCAG 2.2

    Gelecekte. Uzaktan konuşmada işaret eden kişi bir varlığın konumunu mekânda kurduğunda ikinci ekranda aynı ilişki korunabiliyor. Başka bir işaret diline aktarımda jestlerin yerine o dilin kendi dil bilgisi kullanılıyor.

    İlk araştırma. İzinli veya kurgusal video örneklerinde zamir, bakış ve konum içeren kısa anlatılar kur. İşaret dili kullanıcılarının nesneler arası ilişkiyi doğru anlama oranını ölç.

  34. 34Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176Eski metnin yeniden okunabilir kararı

    Bugün. Dijital arşivler kaynak biçimini ve veri kökenini saklayabiliyor. S23 · W3C · Veri kökeni standardı PROV, S24 · Library of Congress · Dijital biçimlerin uzun süreli korunması

    Gelecekte. Bir tarihî metnin çözülemeyen satırı farklı dönemlerin çevirileri, yazı örnekleri ve kaynak güveniyle birlikte açılıyor. Sonraki okur, yeni bulgunun hangi eski çeviriyi etkilediğini aynı belgede izleyebiliyor.

    İlk araştırma. Kamu malı bir metinde üç tartışmalı satır seç. Yeni kanıt ekleyince ilgisiz satırların yorumlarının değişmemesini ve ilgili görüşlerin izlenebilirliğini test et.

  35. 35Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2126Çeviriden önce kavram anlaşması

    Bugün. Çok dilli standartlar tarih, sayı ve yazı sistemini düzenliyor. Terimlerin eşdeğeri uzman incelemesi gerektirebiliyor. S37 · NLLB ekibi · 200 dile ölçeklenen makine çevirisi, S40 · Unicode · CLDR yerel dil ve biçim verileri, S41 · UNESCO · Açık bilim tavsiyesi

    Gelecekte. Bilim ekipleri farklı dillerde aynı deney koşulunu tartışırken eşdeğer olmayan terimleri ayırt edip ortak tanımı ancak iki taraf onayladığında kullanabiliyor.

    İlk araştırma. Kurgusal ölçüm tarifini üç dile ver. Aynı terimin farklı ölçüme yol açtığı örneklerde hatalı uzlaşı ve tekrar ölçüm gereksinimini karşılaştır.

  36. 36Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176Herkesin öğrenebileceği ortak konuşma dili

    Bugün. Türkçe eklerle anlam kuruyor. Dil tipolojisi, farklı ana dillerin sesleri ve cümle düzenini farklı algılayabileceğini gösteriyor. S58 · UNESCO · Çok dilli eğitim kılavuzu, S60 · WALS · Özne, nesne ve yüklem sıraları, S61 · PHOIBLE 2.0 · Dillerin ses envanterleri, S62 · Kemal Oflazer · Türkçenin biçimbilimsel çözümlemesi

    Gelecekte. Dünyanın farklı bölgelerindeki insanlar, temel ihtiyaçları, gündelik konuşmayı ve acil işbirliğini tek ortak dilde ifade edebiliyor. Dilbilgisi Türkçenin eklerle kurduğu mantıktan yararlanıyor. İlk sürüm sağlık, ulaşım ve eğitimdeki temel ifadelerle sınanıyor.

    İlk araştırma. Özgün alfabe ve ilk dilbilgisi bu dosyayla birlikte hazırlandı. Farklı ana dillerden konuşurlara aynı kısa dersi ver. Ertesi gün anlama, ses ayrımı, konuşarak anlaşma ve aktarımda kaybolan anlamı ölç.

  37. 37Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176Ortak dil yokken ortak eylem

    Bugün. Erken uyarı programları mesajın kullanıcıya ulaşmasını, erişilebilir medya standartları farklı kanallarda anlaşılmasını ele alıyor. S34 · UNDRR · Early Warnings for All, S38 · Yin ve arkadaşları · İşaret dillerinin dil işleme araştırmalarına katılması, S39 · W3C · WCAG 2.2

    Gelecekte. Farklı diller konuşan yolcular iletişimin kesildiği bir yerde aynı tahliye eylemini, sahnenin ortak fiziksel özelliklerine bağlanmış işaretlerden çözebiliyor. Uyarı, rota değiştikçe ilgili mekâna yeniden bağlanıyor ve kişinin izniyle seçimindeki yanlış anlamayı saptıyor.

    İlk araştırma. Kurgusal bir istasyonda yazılı dili paylaşmayan katılımcılara kapalı yol ve değişen güvenli çıkış senaryosu göster. Bağlantısız durumda yanlış yola yönelme ve destek çağırma sürelerini ölç.

  38. 38Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176Yazısı olmayan dilin ses haritası

    Bugün. Topluluk arşivleri sözlü kaydı ve yerel kullanım protokollerini saklayabiliyor. S33 · UNESCO · Yerli Diller Uluslararası On Yılı eylem planı, S36 · Local Contexts · Toplulukların kültürel veri etiketleri, S42 · SeamlessM4T ekibi · Çok dilli konuşma ve metin çevirisi

    Gelecekte. Yazıya dökülmek istemeyen bir dilde bile konuşma içindeki yer adları, mevsim bilgisi ve anlatı ilişkileri ses üzerinden aranabiliyor. Arama, topluluğun belirlediği dinleme ve paylaşma sınırlarına uyuyor.

    İlk araştırma. Kurgusal ses kümesinde yazılı döküm olmadan üç sesli sorgu dene. Doğru kaydı bulma ile erişim iznini koruma oranlarını ayrı ölç.

  39. 39Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176İnsanın sesini bir araçtan diğerine taşıması

    Bugün. Gelişmiş metin ve konuşma sistemleri ses üretebiliyor. Nöroprotez araştırmaları iletişimde konuşmacı kontrolü sorununu gündeme getiriyor. S07 · Card ve arkadaşları · A rapidly calibrating speech neuroprosthesis, S09 · NIH · Beyin-bilgisayar arayüzüyle doğal konuşma araştırması, S23 · W3C · Veri kökeni standardı PROV, S42 · SeamlessM4T ekibi · Çok dilli konuşma ve metin çevirisi

    Gelecekte. Kişinin kendi rızasıyla oluşturduğu ses, dil değiştiğinde dahi ritim ve ifade tercihini koruyabiliyor. Kullanım izni sona erdiğinde yeni sentetik yayınlar duruyor ve daha önce yayımlanmış kayıtların kaynağı görülebiliyor.

    İlk araştırma. Tamamen sentetik seslerde iki dil ve iki kullanım bağlamı dene. Yetkisiz yeni üretimin durmasını, eski kaydın kaynağının okunabilmesini ve telaffuz düzeltmesini ayrı ölç.

  40. 40Dil ve ortak anlama · Başlangıç projesi · 2176Bir oturumda öğrenilebilen ortak yazı

    Bugün. Göktürk yazısı ve tarihsel runik yazılar, farklı amaçlarda kullanılan köşeli çizgi geleneklerine örnek. Güncel erişilebilirlik ilkeleri yazıda görsel ayrışmayı önemsiyor. S39 · W3C · WCAG 2.2, S61 · PHOIBLE 2.0 · Dillerin ses envanterleri, S63 · Unicode · Eski Türk yazısı, Bölüm 14, S64 · İsveç Tarih Müzesi · Runik yazıların tarihsel kullanımı

    Gelecekte. Kısa ortak dilin her temel sesine bir işaret atanıyor. İşaretler elle, dokunmatik ekranda ve düşük çözünürlüklü baskıda yazılabiliyor. Ortak dil başka bir yazıyla da taşınabiliyor.

    İlk araştırma. Göktürk ve runik yazıların çizgi ekonomisinden esinlenen 20 yeni işaret çizildi. Yeni öğrenenlerle benzer şekilleri karıştırma, yazma hızı ve ekranda okuma oranını ölç.

  41. 41Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2126Bir kamu kararının karşı olgusal incelemesi

    Bugün. Güncel adalet çerçeveleri erişim, insan incelemesi ve yapay zekâ denetimi üzerinde duruyor. S43 · OECD · Kişi merkezli adalet çerçevesi, S44 · Avrupa Birliği · Yapay Zekâ Tüzüğü, S45 · Avrupa Konseyi · Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi

    Gelecekte. Bir başvuru sahibi, kurumun kararını hangi bilgi değiştiğinde ve hangi kural uyarınca değiştireceğini, gerçek kararın verildiği sürüm üzerinden görebiliyor. Bağımsız inceleyici aynı sonucu kişisel dosyayı kopyalamadan tekrar sınayabiliyor.

    İlk araştırma. Üç kurgusal burs dosyasında eksik veri ve değişen kural oluştur. Hangi değişikliğin sonucu gerçekten etkilediğini bulma oranını ve sistemin dayanaksız gerekçe üretmesini ölç.

  42. 42Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Devredilen kararda sorumluluk zinciri

    Bugün. Otomatik sözleşmeler için model kanun ve yapay zekâ için risk temelli düzenlemeler mevcut. S23 · W3C · Veri kökeni standardı PROV, S44 · Avrupa Birliği · Yapay Zekâ Tüzüğü, S46 · UNCITRAL · Otomatik Sözleşmeler Model Kanunu

    Gelecekte. Bir kamu ya da ticaret kararı, farklı ülkelerdeki yapay zekâ sistemleri ve insanlar arasında el değiştirdiğinde her kurumun hangi karara yetkisi olduğunu ve işlemi kimin durdurabileceğini izleyen ortak kayıt kullanılabiliyor.

    İlk araştırma. Kurgusal tedarik sürecinde iki yetki çakışması, bir insan müdahalesi ve bir geri çekilen yetki ekle. Sorumluluğu doğru kuruma atama ve müdahale süresini ölç.

  43. 43Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Belgeyi açmadan delili tartışmak

    Bugün. Doğrulanabilir kimlik ve belge standartları, belli iddiaların seçici paylaşımına temel oluşturuyor. S43 · OECD · Kişi merkezli adalet çerçevesi, S45 · Avrupa Konseyi · Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi, S47 · W3C · Doğrulanabilir kimlik ve belge veri modeli

    Gelecekte. Taraf, özel bir belgeyi bütün salona açmadan bir iddiayı ispatlayabiliyor. Karşı taraf, ispatın koşuluna ve kaynağına itiraz edebiliyor. Hakim, inceleme gerektiğinde erişimin kapsamını ve nedenini kayda alabiliyor.

    İlk araştırma. Tamamen sentetik belgelerde yaş veya ikamet gibi soyut koşullar kullan. Hatalı iddianın reddedilmesini, gereksiz açılan alanları ve itirazın anlaşılabilirliğini ölç.

  44. 44Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Yargı alanları arasında taşınan itiraz

    Bugün. Çevrimiçi uyuşmazlık çözümüne ilişkin teknik notlar ve adalete erişim ilkeleri mevcut. S43 · OECD · Kişi merkezli adalet çerçevesi, S48 · UNCITRAL · Çevrimiçi uyuşmazlık çözümü

    Gelecekte. Bir olay iki ülkenin veya kurumun kurallarına temas ettiğinde başvuran, her yolun süre, yetki ve sonuç farkını görebiliyor. Bir başvuruyu insan denetimiyle taşırken önceki gerekçeleri ve belgelerin hangi amaçla verildiğini koruyabiliyor.

    İlk araştırma. İki kurgusal yargı alanında üç çakışan başvuru süresi üret. Yanlış merciye verilen dosya sayısını, kaybolan gerekçeleri ve harcanan süreyi ölç.

  45. 45Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Kuşaklar arası yükü yeniden açan mahkeme dosyası

    Bugün. BM ve Galler, gelecek kuşakların etkilerinin bugünkü kararlarda ele alınmasına örnek veriyor. S26 · IPCC · Risk yönetimi ve uyum seçenekleri, S28 · Galler Hükümeti · Gelecek kuşakların refahı kılavuzu, S29 · Birleşmiş Milletler · Gelecek Kuşaklar Bildirgesi, S43 · OECD · Kişi merkezli adalet çerçevesi

    Gelecekte. Uzun vadeli bir kamu sözleşmesi, henüz doğmamış kişilere aktaracağı maliyet için inceleme koşulu taşıyabiliyor. Bilimsel eşik aşılınca bağımsız bir değerlendirme açılıyor ve ilk kararın varsayımları görülebiliyor.

    İlk araştırma. Kurgu kıyı sözleşmesinde 20, 50 ve 100 yıl sonra ortaya çıkan zarar senaryolarını oyna. İncelemenin doğru tetiklenmesini ve tazminat yükünün kimde kaldığını göster.

  46. 46Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2126Kamu yapay zekâsının silinmeyen karar bağlamı

    Bugün. Mevcut kurallar ve etik çerçeveler yargısal ve kamusal yapay zekâda şeffaflık, kayıt ve insan gözetimi arıyor. S23 · W3C · Veri kökeni standardı PROV, S44 · Avrupa Birliği · Yapay Zekâ Tüzüğü, S45 · Avrupa Konseyi · Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi

    Gelecekte. Kamu modelinin sağlayıcısı değişse veya modeli kaldırsa bile kişinin kararı sırasında kullanılan kural, model ve veri seçimi bağımsız bir ortamda yeniden incelenebiliyor. İnceleme yetkisi kişilerin mahremiyetine göre sınırlandırılıyor.

    İlk araştırma. İki kurgusal model sürümünü sırayla devreden çıkar. Karar gerekçesinin doğrulanabildiği dosya oranını ve korunan verinin açığa çıkıp çıkmadığını ölç.

  47. 47Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Sosyal devletin hizmet açığı deneyi

    Bugün. ILO asgari sosyal güvence çerçevesi sunuyor. OECD kişi merkezli kamu adaleti için ölçüm ve erişim öneriyor. S28 · Galler Hükümeti · Gelecek kuşakların refahı kılavuzu, S43 · OECD · Kişi merkezli adalet çerçevesi, S54 · IEA ve ortakları · SDG7 enerjiye erişim raporu, S56 · ILO · Sosyal Koruma Tabanları Tavsiyesi, S59 · BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği · Yeterli konut hakkı

    Gelecekte. Yeni bir bütçe kararı sağlık, gıda, barınma, eğitim ve enerjiye aynı hanenin birlikte erişimini nasıl değiştiriyor? Kurgusal hane profilleri kullanarak bir alanda yapılan tasarrufun başka alanda kaç hizmet kaybı doğuracağını önceden inceleyen bir sosyal politika laboratuvarı.

    İlk araştırma. Kurgusal kentte işsizlik, yüksek kira ve bakım masrafı şoklarını ayrı ayrı ve birlikte uygula. Temel hizmetleri aynı anda karşılanan hane oranını, hak kayıplarının dağılımını ve kişi başı harcamayı hesapla.

  48. 48Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Nöroveri ve kişinin kendi sesi için söz hakkı

    Bugün. Deneysel sinir arayüzleri ilerliyor ve UNESCO nöroteknoloji etiği için tavsiye yayımladı. S07 · Card ve arkadaşları · A rapidly calibrating speech neuroprosthesis, S08 · UNESCO · Nöroteknoloji etiği tavsiyesi, S45 · Avrupa Konseyi · Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi

    Gelecekte. İnsan, iletişim desteği için verdiği nöroverinin farklı amaçla kullanımına itiraz edebiliyor. Modelin tahmin ettiği sözün kişiye ait bir beyan olarak alınmasını sorgulayabiliyor ve yanlış kayda düzeltme ekletebiliyor.

    İlk araştırma. Kurgusal bir iletişim cihazı çıktısında kullanıcının onayı, model tamamlaması ve sonradan düzeltme için üç kanıt oluştur. Bağımsız okuyucunun bunları karıştırma oranını ölç.

  49. 49Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Gelecekteki onarım anlaşmasını yeniden değerlendirmek

    Bugün. UNODC onarıcı adalet rehberi gönüllülüğü ve katılımcı güvenliğini merkeze alıyor. S43 · OECD · Kişi merkezli adalet çerçevesi, S45 · Avrupa Konseyi · Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi, S49 · UNODC · Onarıcı adalet programları kılavuzu

    Gelecekte. İlgili kişiler, uzun süreli bir onarım taahhüdünün yaşam koşulları değişince nasıl yeniden görüşüleceğini baştan belirleyebiliyor. Yıllar sonra yalnız izin verilen kısım açılıyor, eski katılımcının rızası bugünkü katılım yerine geçmiyor.

    İlk araştırma. Tamamen kurgusal bir çevresel zarar olayı kullan. Değişen temsilci, geri çekilen rıza ve yerine getirilmeyen koşulda yeniden görüşme adımını ve veri açığa çıkmasını incele.

  50. 50Adalet ve sorumluluk · Başlangıç projesi · 2176Bir yörünge enkazının ortak hesabı

    Bugün. Uzayda bakım ve montaj ile yörünge enkazının azaltılması için teknik ve kurumsal çalışmalar var. S15 · NASA · Uzayda bakım, montaj ve üretim, S23 · W3C · Veri kökeni standardı PROV, S50 · ESA · Yörünge enkazının azaltılması

    Gelecekte. Parçaları birçok işletmeciye ait bir uzay yapısında bakım ve ömür sonu yükümlülüğü, parça el değiştirdikçe izlenebiliyor. Bir kurum ortadan kalkarsa ortak müdahale hakkı ve maliyet payı önceki devir kayıtlarına göre incelenebiliyor.

    İlk araştırma. Kurgusal uzay istasyonunda üç mal sahibi ve 20 modül kullan. Sahip değişiminden sonra bulunamayan sorumluluk, toplam bakım borcu ve güvenli kapatma maliyetini ölç.

  51. 51Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüDenetleyenin de hesabı

    Sorun: Kurum kendini incelese bile denetim ilişkileri birbirine bağımlı hale gelebilir. Öneri: Geleceğin karar ağında yalnız işlem değil, denetçinin bağımsızlığı da sınanır. Finansman, görev ve çıkar ilişkileri bir bağımlılık grafiğiyle incelenir; aynı güç merkezinin kendi kararını birkaç farklı isim altında onaylaması görünür olur. Kişisel şikâyet verisi halka açılmaz.

    İlk deney: Tamamen kurgusal kurum/denetçi ağlarına gizli çıkar bağımlılıkları ekle. Mevcut kontrolle ve bağımlılık kontrolüyle yakalanan/kalan sorunları karşılaştır; masum bağı etiketleme hatasını da ölç. Sınır: Grafiğin bir bağlantıyı göstermesi yolsuzluğun kanıtı değildir. Yanlış etiketler için bağımsız insan incelemesi ve düzeltme gerekir. Fark: Eski 42 ve 46 karar sorumluluğunu izliyordu; bu dosya denetimin kendisinin ele geçirilmesini inceler. Dayanak: K01, K03, K11, K12. Aşama: Kavramsal tasarım, deney yapılmadı.

  52. 52Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüBir sistemi terk etmenin provası

    Sorun: İnsan bir hizmetten çıkabildiği söylense bile konut, bakım, gelir veya verisi aynı işletmeye bağlıysa fiilen ayrılamayabilir. Öneri: Bir yaşam sistemine katılmadan önce “buradan ayrılırsam ne kaybederim?” provası yapılır. Geleceğin birlikte çalışan hizmetleri, kimlik ve özel veriyi gereksiz taşımadan, kişinin temel ihtiyaç sürekliliğini ve alternatif sağlayıcılarını gösterebilir.

    İlk deney: Kurgusal bir toplulukta ana sağlayıcının kapanması, fiyat artışı ve anlaşmazlık senaryolarını çalış. Çıkışın kaç adım/süre/maliyet gerektirdiğini, hangi kişiler için imkânsızlaştığını ölç. Sınır: Prova hukuki veya fiziksel erişim garantisi değildir; modeli hazırlayan işletme tek doğrulayıcı olamaz. Fark: Eski 26 taşınabilir sosyal haklara odaklanıyordu; burada topluluğa bağımlılık ve gönüllülüğün gerçekten korunması var. Dayanak: K01, K03, K04, K13. Aşama: Araştırma önerisi.

  53. 53Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüYetkinin son kullanma tarihi

    Sorun: Geçici kriz yetkileri kalıcı bir gözetim veya karar mekanizmasına dönüşebilir. Öneri: Geleceğin dijital yönetiminde her olağanüstü yetkinin kapsamı, süresi, bağlı veri işlemleri ve geri dönüş adımları birlikte tanımlanır. Süre sonunda hangi teknik izinlerin kapandığı, hangi verilerin nasıl tutulacağı ve hangi hizmetlerin etkilenmeyeceği denetlenebilir olur.

    İlk deney: Bir kriz senaryosunda izin ve hizmet bağımlılıklarını kurgusal verilerle modelle. Yetkiyi sona erdirirken temel hizmeti yanlışlıkla kesen durumları ve açık kalan izinleri tespit et. Sınır: Yazılım hukuku kendi başına askıya alamaz veya uzatamaz. Olağanüstü durumun varlığı/süresi ve itirazı meşru insan kurumlarına aittir. Fark: Eski adalet dosyalarına bir karar kaydı daha eklemek yerine yetkinin teknik olarak kapanma şartını ele alır. Dayanak: K01, K03, K11, K13. Aşama: Tasarım hipotezi.

  54. 54Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüKamu alımında yaşam döngüsü provası

    Sorun: Ucuz ilk alım, topluluğu uzun bakım borcuna ve tek üreticiye bağımlı bırakabilir. Öneri: Geleceğin altyapı alımında alternatif ürünler aynı açık görevleri ve kriz koşullarını canlandıran bir sınamada karşılaştırılır. Parça bulunamaması, işletmenin kapanması, enerji fiyatı ve erişilebilirlik yalnız satış anında değil yıllar içindeki hizmet etkisiyle incelenir.

    İlk deney: Kurgusal üç su/enerji ekipmanı seçeneğinde ilk fiyat sıralamasıyla bakım/arıza/bağımlılık dahil sıralamayı karşılaştır. Modelin varsayımı değişince kararı ne kadar oynattığını açıkla. Sınır: Tedarikçi sırlarını açmadan doğrulama, sahte test sonucu ve değerlendirenin çıkar ilişkisi çözülmelidir. Yeni ihale mevzuatı yürürlükteymiş gibi anlatılmaz. Fark: Eski 47 hizmet açığını ölçüyordu; bu dosya açığı üreten satın alma ve bakım kararını inceler. Dayanak: K01, K05, K06, K10. Aşama: Masa başı deney taslağı.

  55. 55Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüDaha az kimlikle daha çok temel erişim

    Sorun: Hizmete erişmek için gereken bilgiyle işletmenin istediği bilgi aynı şey olmayabilir. Öneri: Geleceğin bazı hizmetlerinde kişi, tüm kimliğini veya geçmişini açıklamadan gerekli sınırlı koşulu gösterebilsin. Çevrimdışı kullanım, kayıp cihaz, kötüye kullanım ve dijital aracı olmayan kişi için insan desteği baştan tasarlanır.

    İlk deney: Yalnız sentetik kimliklerle, tam kayıt açan ve asgari beyan kullanan iki erişim akışını karşılaştır. Yanlış kabul/ret, yeniden kullanım saldırısı, kesintide erişemeyen kişi ve açıklanan veri miktarını ölç. Sınır: Doğrulanabilir beyan tek başına anonimlik, sahteciliksizlik veya adalet sağlamaz. Temel insan hakları cihaz sahipliğine bağlanamaz. Fark: Eski 43 kapalı delilin tartışılmasına bakıyordu; bu öneri gündelik hizmete gereksiz özel veri vermeden erişimi ele alır. Dayanak: K03, K04, K13. Aşama: Protokol araştırması gerekli.

  56. 56Ortak dünya tasarımı · Mevcut projenin dalıYaşam altyapısının insanla çalışan yedeği

    Derinleştirme dalı: eski 27. Otomatik toparlanan altyapı kadar, otomasyon durduğunda insanların ne yapacağını bilmesi de gerekir. Öneri: Su, gıda, bakım ve iletişimin teknik yedekleri; görev paylaşımı, erişilebilir fiziksel işaretler ve değişen gönüllü ekiplerle birlikte canlandırılır. Dijital model, yerelde hiç bulunmayan personeli var kabul edemez.

    İlk deney: Önceki kesinti modeline yorgunluk, görevi bilmeyen yeni kişi, farklı dil ve erişemeyen bakım ihtiyacını ekle. Yalnız cihaz yedeğiyle ve insan/iş akışı yedeğiyle karşılanamayan ihtiyaçları karşılaştır. Sınır: Simülasyon gerçek afet tatbikatı değildir; gerçek çalışma güvenliği ayrıca uzmanlık gerektirir. Gönüllü katılım zorunlu ücretsiz emeğe dönüşemez. Fark: Yeni proje diye sayılmayacak; 27'nin insan ve kurum eksiklerini tamamlar. Dayanak: K01, K02, K08, K12. Aşama: Mevcut dosyaya eklenmek üzere araştırma.

    Derinleştirdiği başlangıç dosyası: 27

  57. 57Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüEkolojik bedeli geleceğe devretmeyen izin

    Sorun: Bir yapı veya üretim projesinin kazancı bugün elde edilirken zararı başka topluluklara ve kuşaklara kalabilir. Öneri: Geleceğin izin sisteminde önerilen işin ekolojik etkisi birden fazla modelle hesaplanır; beklenmeyen zarar için kimin neyi onaracağı, hangi kaynağın ayrıldığı ve zararın nasıl yeniden inceleneceği baştan belirlenir.

    İlk deney: Kurgusal üç yatırımda aynı veriyi farklı model varsayımlarıyla değerlendir. En iyi tahmine göre verilen izni, kötü ama makul koşulları hesaba katan izinle karşılaştır. Sınır: Bir teminat geri dönüşsüz doğa kaybını otomatik olarak meşrulaştıramaz; belirli zararlar projeyi durdurmalıdır. Bu bir finansal ürün veya yürürlükte hukuk tarifi değildir. Fark: Eski 45/49 kuşaklar arası yargı ve onarım dosyalarına komşu; burada karar öncesi izin/finansman/ekoloji bağı ele alınır. Dayanak: K01, K05, K10, K13. Aşama: Disiplinler arası inceleme gerekli.

  58. 58Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüŞehir kurulmadan erişilebilirlik provası

    Sorun: Bir bina erişilebilir görünürken gündelik rota, ses, ışık veya hizmet adımı kişiyi dışarıda bırakabilir. Öneri: Geleceğin yerleşimi, farklı duyusal ve hareket ihtiyaçlarının bir gününü birlikte sınayan tasarım provalarından geçer. Model, insanı “ortalama kullanıcı” olarak tek bir bedene indirmez; gerçek katılımcı gözlemiyle sürekli düzeltilir.

    İlk deney: Kurgusal okul–ev–sağlık rotasında fiziksel erişim, dinlenme, yön bulma ve kesinti şartlarını ayrı ölç. Yardımcı cihazın bozulduğu koşulda da rota tamamlanabiliyor mu bak. Sınır: Bir kişinin deneyimi simülasyonla tamamen temsil edilemez; model gerçek katılımcı ve uzman erişilebilirlik incelemesinin yerine geçmez. Fark: Eski 6 yeni bir duyuyu öğrenmeye odaklanıyordu; burada kentin farklı ihtiyaçlara karşı tasarım sorumluluğu var. Dayanak: K05, K06, K08, K10. Aşama: Tasarım araştırması.

  59. 59Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüSessizliğin de ortak altyapı olduğu kent

    Sorun: Konut yoğunluğu, trafik ve kamusal etkinlik aynı mekânda farklı insanların ihtiyaçlarını çatıştırır. Öneri: Geleceğin uyarlanabilir akustik mekânları yalnız sesi azaltmakla kalmaz; uyarıların duyulması, çalışma/uyku ve kültürel etkinlik hakkını birlikte değerlendirir. Duygu veya sağlık gözetimi kurmadan, kişinin tercih ettiği erişilebilir seçeneklere dayanır.

    İlk deney: Kurgusal bir meydanda farklı zaman/mekân düzenlerini basit ses yayılımı ve kullanım senaryolarıyla karşılaştır. Ortalama ses kadar uyarıyı kaçırma ve sessiz alana ulaşamama ölçülür. Sınır: Bütün alanı tek grubun ihtiyacına kapatmak çözüm sayılmaz. Uyarlanabilir malzeme ve ses kontrolünün teknik etkisi ayrıca ölçülmelidir. Fark: Önceki enerji/iklim projelerinden farklı olarak duyusal ortak yaşamı araştırır. Dayanak: K05, K06, K08, K10. Aşama: Teknik ve katılımcı deney gerekli.

  60. 60Ortak dünya tasarımı · Mevcut projenin dalıSöküldüğünde değerini koruyan kent

    Derinleştirme dalı: eski 11 ve 18. Şekli değişen yapı veya tekrar kullanılan malzeme, sökümün sosyal ve finansal bedelini kendiliğinden çözmez. Öneri: Geleceğin modüler parçaları, güvenli ikinci kullanım geçmişiyle birlikte bakım sorumluluğu ve yerinden edilen kişinin haklarını da taşıyan bir yapı döngüsüne katılır.

    İlk deney: Önceki yapı/malzeme modelinde yeniden kullanım sayısını artırırken taşıma, güvenlik incelemesi ve konut sürekliliği maliyetlerini ekle. En düşük malzeme maliyetinin en iyi yaşam sonucu olup olmadığını karşılaştır. Sınır: Parça geçmişi bir güvenlik sertifikasının yerine geçmez. Mevcut sakinin istemediği dönüşüm, “verimlilik” adına dayatılamaz. Fark: Bağımsız yeni icat diye sayılmaz; 11/18'in yaşam döngüsü ve hak katmanını derinleştirir. Dayanak: K06, K07, K10, K13. Aşama: Önceki dosyaya ek araştırma.

    Derinleştirdiği başlangıç dosyası: 11, 18

  61. 61Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüGörünmeyen bakım borcu haritası

    Sorun: Altyapı çalışıyor görünürken ertelenen bakım birbirini tetikleyecek kırılmalar biriktirebilir. Öneri: Geleceğin kentinde borç yalnız finansal değil, tamamlanmamış bakım olarak da izlenir. Model bir arızanın okul, gıda veya bakım erişimine yayılmasını farklı belirsizliklerle gösterir; en çok ses çıkaran kurum yerine en ağır hizmet kaybı öncelik kazanabilir.

    İlk deney: Kurgusal on altyapı varlığında sabit bakım bütçesini üç yöntemle dağıt: yaşı büyük olan, maliyeti düşük olan, hizmet etkisi yüksek olan. Risk, maliyet ve erişim kaybını birlikte karşılaştır. Sınır: Risk modelini işleten kişi kurumun kendi açığını saklamamalıdır. Öncelik kararı gerekçeli ve itiraza açık kalır. Fark: Eski 27 arıza sonrası toparlanmaya bakıyordu; bu dosya arıza öncesi ihmalin ve sorumluluğun görünürlüğünü ele alır. Dayanak: K01, K05, K06, K10. Aşama: Sentetik model tasarımı.

  62. 62Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüÖğrenciyi izlemeyen öğrenme desteği

    Sorun: Kişiselleştirme için yıllarca çocuk profili biriktirmek normalleştirilebilir. Öneri: Geleceğin öğrenme desteği, göreve özgü kısa süreli bilgiyle çalışsın; kalıcı davranış puanı yerine öğrencinin ve öğretmenin kontrol edebildiği açıklanabilir öğrenme hedefleri kullansın. Ortak modelde ilerleme ile kişinin mahremiyeti ayrı değerlendirilir.

    İlk deney: Yalnız sentetik öğrenme dizilerinde kalıcı ayrıntılı profil ve kısa süreli görev bağlamıyla verilen desteği karşılaştır. Öğrenme başarısı kadar yanlış yönlendirme, veri açığı ve itiraz edilebilirlik incelenir. Sınır: Gerçek çocuklarla veya tıbbi/psikolojik değerlendirmeyle deneme yapılmış değildir. Yerel işleme bile bütün gizlilik riskini kaldırmaz. Fark: Eski 29 bağlantısız okulun sürekliliğine bakıyordu; burada öğrenme desteğinin mahremiyet ve otorite tasarımı var. Dayanak: K03, K09, K11, K13. Aşama: İnsan merkezli Ar-Ge önerisi.

  63. 63Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüKendi yanlışını yayımlayabilen okul

    Sorun: Yanlış bilgi, öğretmen veya model otoritesi nedeniyle düzeltilemeden bir kuşağa aktarılabilir. Öneri: Geleceğin açık öğrenme materyali, önemli iddialarının kanıt ve düzeltme geçmişini taşır. Öğrenci bir iddiaya itiraz ettiğinde yalnız puan kaybetmez; kaynakla yanıtlanan bir inceleme yolu bulur. Fikir ayrılığı ile doğrulanmış hata ayrılır.

    İlk deney: Kurgusal bir dersin içine bilinçli kaynak/bağlam hataları yerleştir. İtirazsız düzende ve gerekçeli düzeltme akışında hatanın yayılma süresini, yanlış itirazları ve öğretmen yükünü karşılaştır. Sınır: Çok oy alan iddia doğru kabul edilmez; uzman ve kaynak kontrolü gerekir. Öğrenci kimliği halka açık hata listesine dönüşmez. Fark: Eski 20 bilim arşivinin yazılım ömrünü ele alıyordu; bu dosya yaşayan öğrenme içeriğinin düzeltilebilirliğini inceler. Dayanak: K01, K09, K11. Aşama: Ders senaryosu tasarımı.

  64. 64Ortak dünya tasarımı · Mevcut projenin dalıYardımcı cihazlar için ortak ihtiyaç dili

    Derinleştirme dalı: eski 5 ve 6. Farklı cihazlar aynı kişiye birbiriyle çelişen uyarılar verebilir. Öneri: Geleceğin yardımcı cihazları ham sağlık verisini paylaşmadan görev önceliği ve güvenli uyarı dilini koordine edebilsin. Kişi hangi uyarının hangi kanaldan geleceğini seçebilsin; tek üreticiye bağımlı kalmasın.

    İlk deney: Sentetik uyarılarla aynı anda gelen yön, zaman ve güvenlik bildirimlerini sırala. Uyarı kaçırma, aşırı yük, geçiş hatası ve veri açığa çıkmasını karşılaştır. Sınır: Bu, klinik cihaz yazılımı veya onayı değildir. Güvenliği kritik alarmın bastırılması için uzman ve düzenleyici inceleme gerekir. Fark: Yeni bir tıbbi cihaz diye sayılmaz; 5/6'nın cihazlar arası erişilebilirlik ve kişinin denetimi katmanıdır. Dayanak: K03, K05, K08, K11. Aşama: Protokol ve güvenlik araştırması.

    Derinleştirdiği başlangıç dosyası: 05, 06

  65. 65Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüBakım kararında kişinin kendi izi

    Sorun: Yardım ihtiyacı artınca kişinin istekleri, yakınları veya hizmet işletmesinin kolaylığı arasında kaybolabilir. Öneri: Geleceğin bakım düzeninde değişen tercihlerin kim tarafından, hangi bağlamda kaydedildiği ve hangi karara ne kadar dayanak olduğu görülebilsin. Kararın maliyeti kadar kişinin tercihine saygı ve mümkün olan katılımı izlenir.

    İlk deney: Kimseye ait olmayan kurgusal bakım senaryolarında değişen tercih, çelişen kayıt ve acil durum akışlarını karşılaştır. Kararın hangi noktada insan/uzman incelemesine taşındığı açık olmalı. Sınır: Bir eski kayıt otomatik rıza veya tıbbi/hukuki temsil yetkisi değildir. Gerçek kişilerle müdahale yapılmış değildir; yerel hukuk ve klinik uzmanlık gerekir. Fark: Eski 28 bakım zamanının dağılımını inceliyordu; bu dosya bakımı alan kişinin karar içindeki yerini araştırır. Dayanak: K03, K08, K11, K13. Aşama: Etik senaryo tasarımı.

  66. 66Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüRobotların paylaşımı, insanın yetkisi

    Sorun: Çok sayıda yardımcı robotun bulunduğu gelecekte yalnız makineler arası verim, kişinin evini ve emeğini ikinci plana itebilir. Öneri: Ortak robot filoları görevleri yerine getirirken kişinin özel alan izni, çalışanların iş güvenliği ve acil durdurma yetkisini ortak bir görev sınırı olarak kullansın. Robot hizmetinden yararlanmak sürekli gözetim şartına bağlanmasın.

    İlk deney: Sentetik mahalle görevlerinde verim odaklı çizelgeyle izin/mahremiyet/insan emeği sınırlarını içeren çizelgeyi karşılaştır. Tamamlanamayan işleri saklamadan hangi kapasitenin eksik kaldığını ölç. Sınır: Kurgu robot filosu gerçek evde güvenlik kabulü değildir. Fiziksel uygulama uzman kontrol ve durdurma mekanizması gerektirir. Fark: Eski 10 yardımcı bedene odaklıydı; burada kent ölçeğinde birlikte işletim ve insan yetkisi var. Dayanak: K03, K07, K11. Aşama: Çok etmenli görev araştırması.

  67. 67Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüSanatın ortak atölyesinde açık izin

    Sorun: Üretken araçlarla çoğalan eserlerde katkı, izin ve gelir ilişkisi belirsizleşebilir. Öneri: Geleceğin ortak sanat atölyesi, hangi katkının hangi izinle kullanıldığını, değişen iznin neleri etkilediğini ve eserin bağlamını gösterebilsin. Kültürel anlatı yalnız bir “stil hammaddesi” olarak alınmasın; üretici ve ilgili toplulukların söz hakkı korunsun.

    İlk deney: Yalnız tasarlanmış örnek eser/izinlerle türetme zinciri oluştur. İzin değişince hangi yeni üretimin duracağı, hangi geçmiş kullanımın yeniden inceleme isteyeceği ve yanlış hak iddiaları test edilir. Sınır: Bir kaydı silmek eğitilmiş modelden bütün etkiyi silme garantisi değildir. Gelir ve telif kuralı için ayrıca hak sahipleri/hukuk incelemesi gerekir. Fark: Önceki dil ve arşiv dosyalarından ayrı olarak ortak sanatsal üretimin izni ve bağlamını ele alır. Dayanak: K03, K04, K11. Aşama: Araştırma önerisi, lisans sistemi kurulmadı.

  68. 68Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüBilgi mirasının mahremiyetli devri

    Sorun: Bir kişi veya kurumun bilgi birikimi kaybolabilir; bütünü açılırsa başka insanların özel hayatı zarar görebilir. Öneri: Geleceğin bilgi mirası, hangi parçanın hangi bağlamda devredilebileceğini, bekletileceğini veya kapalı kalacağını açıklayabilen katmanlı bir hafıza düzenine sahip olsun. Paylaşım ve mahremiyet birlikte tasarlansın.

    İlk deney: Sentetik arşivde kişiye, aileye ve kamusal bilgiye ait karışık kayıtları kurallarla ayır. Kaybolan değerli bilgi ve yanlış açılan özel bilgi birlikte ölçülür; itiraz halinde erişimin nasıl duracağı sınanır. Sınır: Model, gerçek miras veya arşiv hukukunun yerine geçmez; yanlış izin yorumuna karşı insan incelemesi gerekir. Fark: Eski 20 arşivin teknik ömrünü, 34 eski metni okumayı ele alıyordu; bu dosya devrin etik ve izin mimarisine odaklanır. Dayanak: K03, K04, K13. Aşama: Arşiv etiği araştırması.

  69. 69Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüUzaklık nedeniyle kapanmayan bilim atölyesi

    Sorun: Araştırma ve öğrenme, pahalı cihaza veya doğru şehirde yaşamaya bağlı kalabilir. Öneri: Geleceğin paylaşılan bilim altyapısı, uzak deney erişimini hesaplama, cihaz zamanı, yerel rehberlik ve çevrimdışı hazırlıkla birlikte dağıtsın. Başarı yalnız daha çok deney değil, aynı kapasiteyle daha önce dışarıda kalanların güvenilir ölçüm yapabilmesi olsun.

    İlk deney: Kurgusal laboratuvar kuyruğunda bağlantı, saat dilimi, erişilebilirlik ve uzman desteği kısıtlarıyla farklı tahsis kurallarını karşılaştır. Deneyin kalibrasyon/geçerlilik kontrolüne ayrılan zamanı da bütçele. Sınır: Uzaktan ekran, gerçek cihazı veya güvenli deney gözetimini otomatik sağlamaz; tehlikeli deney talimatı verilmez. Fark: Eski 17 hesaplamanın çevresel yerini inceliyordu; bu dosya fiziksel bilim kapasitesine adil erişimi ele alır. Dayanak: K01, K06, K09, K12. Aşama: Hizmet ve kapasite tasarımı.

  70. 70Ortak dünya tasarımı · Yeni tasarım yönüRefahın sınır dışındaki hesabı

    Sorun: Bir kent içeride iyi yaşarken malzeme, atık, su veya emek bedelini başka topluluğa yükleyebilir. Öneri: Geleceğin ortak dünya modeli yalnız kendi sınırındaki refahı ölçmesin. Bir hizmet kararının başka topluluklar üzerindeki etkileri belirsizlikleriyle görünür olsun; etkilenenlerin modeli sorgulama ve yeniden inceleme isteme yolu bulunsun.

    İlk deney: Sentetik iki bölge arasında üretim/atık/enerji akışı kur. Yerel maliyet optimizasyonuyla dış etkileri içeren kararları karşılaştır; daha iyi görünmek için veri seçmenin sonucu nasıl değiştirdiğini incele. Sınır: Bütün dünyayı eksiksiz modellemek mümkün varsayılmaz; eksik veri ve rekabet eden haklar açık kalır. Başka topluluğa izinsiz veri toplama gerekçesi oluşturulmaz. Fark: Eski 25 kent içi sıcaklık etkisine odaklıydı; burada bölgeler arası refah ve maliyet aktarımı var. Dayanak: K01, K05, K10, K12, K13. Aşama: Sistem senaryosu önerisi.

Fikri nasıl sınayacağız?

Önce dayanağı ve mevcut çözümlerden farkı inceleyeceğiz. Ardından daha basit bir alternatifle karşılaştırıp maliyet, hak, mahremiyet, arıza ve itiraz yollarını araştıracağız. Küçük ve güvenli deneyden sonra bağımsız değerlendirme gerekecek. Kendi denetimimiz, dış incelemenin yerini tutmaz.