Yıldız ilimleri. İslam dünyasında yıldızların konumları, hareketleri ve bunların dünyevi olaylara etkisini inceleyen geniş kapsamlı gelenek. Astronomi (ilm-i hey'et) ve astroloji (ahkâm-ı nücûm) bu şemsiye altında birlikte ele alınırdı.

Gök cisimlerinin yapısı ve hareketlerini inceleyen bilim bugünkü anlamıyla astronomi. İslam dünyasında ilm-i nücûmdan ayrıştırılan, gözlem ve matematiksel hesaba dayalı disiplin.

İslam astronomi geleneğinde gezegen, Güneş ve Ay konumlarını hesaplamaya yarayan matematiksel tablolar ve el kitapları. Zîcler, tarih boyunca gök gözlemlerinin en sistematik kayıtlarıdır.

Ekliptik düzlem üzerinde Güneş'in yıllık yolculuğu boyunca geçtiği 12 bölüm. Burç kavramı Babil astronomisinde doğmuş, Yunan, Fars, Arap, Hint ve Türk geleneklerine aktarılmıştır. Astronomik burçlar (takımyıldızlar) ile astrolojik burçlar (ekliptik bölümler) arasındaki fark presesyon nedeniyle giderek açılmıştır.

Ateş, toprak, hava ve su antik kozmolojiyi, tıbbı ve astrolojiyi birbirine bağlayan temel kavram sistemi. Her burç ve gezegen bu unsurlardan biriyle ilişkilendirilir.

Safra (sıcak-kuru), kan (sıcak-nemli), balgam (soğuk-nemli), sevda (soğuk-kuru). Antik tıp ve astroloji arasında köprü kuran hümoral teori, gezegen ve burçların insan mizacıyla ilişkilendirilmesinin temelini oluşturur.

Belirli bir eylem için en uygun zamanı seçme pratiği. Savaş, nikâh, yolculuk, bina inşası gibi önemli olaylar için 'uğurlu saat' belirleme geleneği.

Ay'ın gökyüzündeki yolculuğu boyunca her gece konakladığı 28 bölüm. Arap geleneğinde manzil al-qamar, Hint geleneğinde nakshatra, Çin geleneğinde xiù olarak bilinir. Dünyanın en eski ve en yaygın astronomi sistemlerinden biridir.

Güneş Sistemi'nin merkez yıldızı. Klasik kozmolojide yedi gezegenden biri sayılır. Arapça Şems, Farsça Hurşîd, Türkçe Güneş/Küneş.

Dünya'nın doğal uydusu. Klasik kozmolojide yedi gezegenden biri. Arapça Kamer, Farsça Mh, Türkçe Ay. İslam kültüründe hilâl (yeni ay) özellikle önemlidir.

Güneş'e en yakın gezegen. Arapça öUtârid, Farsça Tör. Klasik astrolojide zekâ, iletişim, ticaret ve yazının gezegeni.

Güneş Sistemi'nin ikinci gezegeni. Arapça Zühre, Farsça Nöhöd. Sabah yıldızı ve akşam yıldızı olarak çıplak gözle en parlak görünen gök cismi (Güneş ve Ay hariç).

Güneş Sistemi'nin dördüncü gezegeni. Arapça Mirröh, Farsça Bahröm. Kızıl rengi nedeniyle tarih boyunca savaş ve kan ile ilişkilendirilmiştir.

Güneş Sistemi'nin en büyük gezegeni. Arapça Müşterî ('alıcı, müşteri'), Farsça Hormuzd. Klasik kozmolojide 'büyük saadet' (es-sa'dö'l-ekber) olarak bilinir.

Güneş Sistemi'nin altıncı gezegeni. Arapça Zühal, Farsça Keyvön. çıplak gözle görülebilen en uzak klasik gezegen. Klasik kozmolojide 'büyük felaket' (en-nahsö'l-ekber) olarak bilinir.

1582'de Osmanlı sarayında Sultan III. Murad için hazırlanmış, Arapçadan Osmanlı Türkçesine çevrilmiş ve Nakkaş Osman atölyesiyle ilişkilendirilen önemli bir minyatürlü yazmadır.

Abdurrahman es-Sûfî (903-986) tarafından 964 yılında yazılmış, 48 takımyıldızı ve 1.025 yıldızı kataloglayan temel astronomi eseri.

14-15. yüzyıl Arap el yazması. Astronomi, astroloji, remil (geomanti), cin kralları, zodyak tasvirleri, peygamber anlatıları ve halk inanışlarını bir araya getiren çok katmanlı bir ansiklopedik derlemedir. Bodleian Kütüphanesi'nde korunmaktadır.

1570 tarihli, Bijapur Sultanı Ali Adil ^ah I için hazırlanmış, Müslüman ve Hindu astral geleneklerini tek bir çatı altında birleştiren ansiklopedik el yazması. 'Yıldızların Bilimleri' anlamına gelen bu eser, 876 minyatür içerir ve İslam dünyasında üretilmiş en kapsamlı astral büyü ansiklopedilerinden biridir.

Nasîrüddin Tûsî tarafından Meraga Rasathanesi'nde 12 yıllık gözlemlerden türetilmiş gezegen tabloları (1272). İslam astronomisinin en önemli zîclerinden biri.

Ulu Bey'in Semerkant Rasathanesi'nde (1420-1437) derlenmiş yıldız kataloğu ve gezegen tabloları. 1.018 yıldızın koordinatlarını içerir. Avrupa'da 17. yüzyıla kadar en güvenilir yıldız kataloğu olarak kullanılmıştır.

Gece gökyüzünün en parlak yıldızı. Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızında yer alır. Arapça eş-Şi'râ el-Yemüniyye (Yemen Şi'rası). Kur'ön-1 Kerim'de Necm Söresi'nde (53:49) 'Şi'râ' olarak anılır.

Boğa (Taurus) takımyıldızının en parlak yıldızı. Adı Arapça 'takip eden' anlamına gelir Ülker (Pleiades) yıldız kümesini takip eder gibi göründüğü için.

Boğa takımyıldızındaki açık yıldız kümesi. Arapça es-Süreyyâ, Türkçe Ülker, Farsça Pervön. çıplak gözle 6-7 yıldız görülür. Dünyanın hemen her kültüründe ayrı bir adı ve hikâyesi vardır.

Akrep (Scorpius) takımyıldızının en parlak yıldızı. 'Akrebin kalbi' anlamına gelir. Kızıl rengi nedeniyle Mars ile karıştırılabilir Yunanca adı Antares ('Mars'ın rakibi') buradan gelir.

Gece gökyüzünün ikinci en parlak yıldızı. çarina (Carina) takımyıldızında yer alır. Arapça Süheyl, Farsça Suheyl. Güney yarımkürede navigasyon için kritik öneme sahiptir.

Lir (Lyra) takımyıldızının en parlak yıldızı. Arapça adı 'konan kartal' anlamına gelir. Yaz üçgeninin (Vega, Deneb, Altair) en parlak yıldızı.

Timurlu hükümdarı ve astronom Ulu Bey tarafından 1420'de Semerkant'ta kurulan, dönemin en büyük rasathanesi. Devasa bir Fahri sekstantı (yarıçapı ~40 m, yüksekliği ~30 m) içeriyordu.

1259'da İlhanlı hükümdarı Hülâgü Han'ın himayesinde, Nasîrüddin Tûsî'nin yönetiminde kurulan rasathane. İslam astronomisinin en önemli merkezlerinden biri.

1577'de Osmanlı müneccimbaşısı Takiyüddin er-Rösid tarafından Sultan III. Murad'1n emriyle İstanbul'da kurulan rasathane. Tycho Brahe'nin Danimarka'daki Uraniborg rasathanesiyle (1576) çağdaştır.

Gök küresinin iki boyutlu izdüşümü olan, yıldız konumlarını belirlemeye, zaman ve yön ölçmeye yarayan çok işlevli astronomi aleti. Yunanca 'yıldız yakalayan' anlamında astrolabos'tan gelir.

çeyrek daire şeklinde, trigonometrik hesaplamalar, güneş yüksekliği ölçümü ve namaz vakitleri tayini için kullanılan İslam dünyasına özgü astronomi aleti. çeyrek dairenin kenarlarına sinüs ve kosinüs çizgileri (cuyöb) işlenmiştir bu, bir 'taşınabilir hesap makinesi' işlevi görür.

İç içe geçmiş metal halkalardan oluşan, gök küresinin üç boyutlu modeli. Ekliptik, ekvator, meridyen ve ufuk halkalarını gösterir. Astronominin 'göksel küreyi anlamak' için geliştirdiği en zarif araçtır.

Ekliptiğin ilk burcu. Bahar ekinoksunu (21 Mart) işaret eder ve bu nedenle birçok kültürde yılın başlangıcı sayılır. Babil astronomisinde MÖ 1. binyılda MUL.APIN tabletlerinde kataloglanmıştır. Arapça el-Hamel (koç), Farsça Bere, Sanskritçe Meca. Koç figürü, gökyüzünün en eski sembollerinden biridir: Mısır'da Amon-Ra'nın koç başı ile temsil edilmesi, bu takımyıldızın kültürel kökeninin MÖ 2. binyıla uzandığını gösterir.

Ekliptiğin ikinci burcu. İçinde Ülker (Pleiades / Süreyyâ) ve Aldebaran (Deberan) yıldız kümelerini barındıran, tarih öncesinden beri insanlığın en çok gözlemlediği takımyıldız. Lascaux mağara resimlerindeki boa tasviri (MÖ ~15.000) ve Çatalhöyük'teki boa başları (MÖ ~7500), bu sembolün yazılı tarihten çok önce var olduğunu kanıtlar. Babil'de GU.AN.NA ('Cennetin Boası'), Sümer mitolojisinde İnanna'nın gönderdiği Gök Boası.

Ekliptiğin üçüncü burcu. İki parlak yıldızı Kastor ve Pollux, Yunan mitolojisindeki ikiz kardeşleri temsil eder. Arapça el-Cevzâ, Farsça Dou-Peykör. İkizlik motifi dünyanın hemen her kültüründe kozmik dengeyi ve zıtların birliğini simgeler.

Ekliptiğin dördüncü burcu. Yaz gündönümünü (21 Haziran civarı) işaret eder. İçinde ünlü Yemlik (Praesepe/M44) yıldız kümesini barındırır. Zodyak'1n en küçük ve en soluk takımyıldızıdır, ancak astronomik önemi büyüktür yaz gündönümü noktası burada yer alırdı.

Ekliptiğin beşinci burcu. En parlak yıldızı Regulus (Kalbü'l-Esed, Aslan'ın Kalbi), Pers geleneğinde dört kraliyet yıldızından biridir. Güneş'in 'evi' olarak kabul edilen tek burçtur ve tarih boyunca kraliyet ile iktidarın sembolü olmuştur.

Ekliptiğin altıncı burcu ve en geniş takımyıldızı (1294 derece kare). En parlak yıldızı Spica (es-Simak el-A'zel, kadir 0.97). Tarım döngüsü ile güçlü ilişkisi vardır hasat mevsimini simgeler. Elinde başak tutan bakire figürü, Babil'den Roma'ya ve İslam dünyasına kadar korunmuştur.

Ekliptiğin yedinci burcu. Sonbahar ekinoksunu işaret eder. Zodyak'1n cansız nesne temsil eden tek burcu. Arapça el-Mözön (terazi), adalet ve denge sembolü. İlginç bir şekilde, bu burç bağımsız takımyıldız olarak Roma döneminden önce tanınmazdı Yunanlar onu Akrep'in kıskaçları olarak kabul ederdi.

Ekliptiğin sekizinci burcu. En parlak yıldızı Antares (Kalbü'l-Akreb, kadir 1.06). Gökyüzündeki en tanınır takımyıldızlardan biri kıvrımlı kuyruk ve iğne şekli çıplak gözle kolayca izlenebilir. Antares'in kızıl rengi, Mars ile karıştırılmasına neden olur Yunanca adı 'Mars'ın rakibi' anlamına gelir.

Ekliptiğin dokuzuncu burcu. Samanyolu'nun merkezine doğru bakar bu yönde gökyüzünün en yoğun yıldız alanları, bulutsuları ve göksel yapıları görülür. Galaktik merkez (Sgr A*, süper kütleli kara delik) bu takımyıldızın sınırları içindedir. Arapça el-Kavs (yay), Farsça Kemân.

Ekliptiğin onuncu burcu. Kış gündönümünü (21 Aralık civarı) işaret eder. 'Oğlak Dounencesi' (23.5°G enlemi) adı bu burctan gelir. Sümer mitolojisinde keçi-balık hibrid yaratık Suhurmaau olarak tasvir edilir zodyak'ın en eski ve en tuhaf ikonografilerinden biri.

Ekliptiğin on birinci burcu. Arapça ed-Delv (kova), su diken figür. Sümer'de su tanrısı Enki ile ilişkilendirilir. Fomalhaut (Femü'l-Höt, 'Balığın Azı') yıldızı yakınındadır Pers geleneğinde dört kraliyet yıldızından biri (Güney Bekçisi).

Ekliptiğin on ikinci ve son burcu. İçinde Mart ekinoksunun ilkbahar noktası (presesyon nedeniyle şu anda burada) yer alır. Arapça el-Hût (balık), Farsça Mâhî. Zodyak döngüsünün kapanışı ve yeniden başlangıcı olarak hem sonlanmayı hem yenilenmeyi simgeler.

İki İşaret. Beta ve Gamma Arietis yıldızları. Ay menzillerinin ilki gökyüzündeki 28 gecelik döngünün başlangıcı. Arap anwâ geleneğinde bahar yağmurlarının başlangıcı ile ilişkilendirilir. Anwâ: rüzgârlı, yağışlı dönem. Bu menzil, gökyüzünün 'kapısıdır' tüm döngü buradan başlar ve 28. menzil er-Rişâ ile tekrar buraya döner.

Küçük Karın. Koç takımyıldızındaki üç küçük yıldız. Anwâ: hafif rüzgârlar, toprak ısınır. Tarımda toprağın hazırlanması zamanı. Arap geleneğinde bu menzil 'sakin ama hazırlayıcı' olarak nitelenir doğa sessizce uyanmaktadır.

Ülker yıldız kümesi. Tüm Ay menzilleri içinde en tanınanı. Arap şiirinde güzellik ve çokluk sembolü. Denizcilik, tarım ve takvim için temel referans. Ülker'in heliakik douşu birçok kültürde yeni yılı başlatır.

Takip Eden (Ülker'i takip eder). Aldebaran yıldızı (Alpha Tauri) gece gökyüzünün en parlak 15 yıldızından biri. Pers geleneğinde dört kraliyet yıldızından biri (Dou Bekçisi Tascheter). Anwâ: soğuk kuzey rüzgârları.

Beyaz Leke. Orion'un başındaki üç yıldız (Lambda, Phi-1, Phi-2 Orionis). Anwâ: kışın en soğuk döneminin başlangıcı. Tarımda dinlenme zamanı.

Marka/Damga. İkizler takımyıldızının güney kısmı (Mu ve Nu Geminorum). Anwâ: soğuk devam eder ama azalmaya başlar. çöl geleneklerinde bu menzil, 'kışın beli kırıldı' olarak yorumlanır.

Kol/önkol. Castor ve Pollux (Alpha ve Beta Geminorum) İkizler'in en parlak iki yıldızı. Anwâ: kış ortası, şiddetli soğuk. Kuzey Arap geleneğinde en soğuk gece.

Burun Deliği / Burun Ucu. Yengeç'teki Praesepe (Yemlik/M44) açık kümesi. Anwâ: soğuk hafifler, bahar belirtileri. Bu küme çıplak gözle puslu bir leke olarak görülür antik gözlemciler onu bir 'burun deliğinden çıkan buğu' olarak yorumlamıştır.

Bakış/Göz. Aslan'ın gözleri (Lambda ve Epsilon Leonis). Anwâ: ilkbahar sıcağı başlar, bitkiler filizlenir. 'Aslan göz açtı' denirdi hem gerçek gökyüzünde Aslan'ın yükselmesine, hem de doanın uyanışına bir gönderme.

Alın. Regulus (Alpha Leonis) ve çevresindeki yıldızlar. Aslan'ın alnı. Anwâ: sıcak artar, tarla çalışmaları yoğunlaşır. Regulus, dört Pers kraliyet yıldızından biridir (Kuzey Bekçisi) ekliptiğe en yakın parlak yıldız olması onu özel kılar.

Yele. Delta ve Theta Leonis. Aslan'ın sırtı ve yelesi. Anwâ: sıcak rüzgârlar, tarım faaliyetleri en yoğun dönem. 'Aslanın yelesi kabar dı' deyimi, bu dönemdeki sıcak rüzgârlara gönderme yapar.

Değişim/Dounüş. Beta Leonis (Denebola) 'aslanın kuyruğu'. Mevsim geçişini işaret eder. Anwâ: yaz sıcağının doruk noktası, rüzgâr yönü değişir. Bu menzil, Arap geleneğinde 'mevsim dönümü kapısı' olarak bilinir doğa burada bir eşik geçer.

Havlayan / Ulumacı. Başak (Virgo) takımyıldızındaki beş yıldız grubu. Anwâ: hasat mevsimi başlar. Hurma olgunlaşır. 'Havlayan' adı, bu dönemde çöl köpeklerinin geceleri aktifleşmesiyle ilişkilendirilir.

Yükselen / Silahsız Simak. Spica (Alpha Virginis) gece gökyüzünün en parlak 20 yıldızından biri. Başak'ın elindeki buğday başağını temsil eder. Anwâ: yaz ortası, rüzgârlar güçlenir. Denizcilikte önemli referans yıldızı.

örtü/Perde. Terazi takımyıldızının kuzey kısmındaki üç yıldız. Anwâ: sıcak azalır, sonbahar belirtileri. 'örtü' adı, bu dönemde toprağın artık ekinle 'örtülü' olmasına veya gökyüzünün sonbahar sisleriye 'perdelenmesine' gönderme yapar.

İki Kıskaç. Alpha ve Beta Librae (Zubenelgenubi ve Zubeneschamali). Terazi'nin iki kefesi. Anwâ: göz yağmurları başlar. Bu iki yıldızın Arapça adları 'Güney Kıskacı' ve 'Kuzey Kıskacı' anlamına gelir Akrep'in eski kıskaçlarının hatırası.

Taç. Akrep takımyıldızının başındaki üç yıldız (Beta, Delta, Pi Scorpii). Anwâ: sonbahar yağmurları güçlenir. 'Taç' adı, bu yıldızların Akrep'in başında bir diadem gibi dizilişinden gelir.

Kalp. Antares (Alpha Scorpii) Akrep'in kalbi. Kızıl süper dev. Pers geleneğinde dört kraliyet yıldızından biri (Batı Bekçisi). Anwâ: yoğun yağışlar, sel riski. Güneş'in yerine konulsa Mars'ın yörüngesine kadar uzanacak devasa bir yıldız.

İne/Kuyruk Sokması. Lambda ve Upsilon Scorpii. Akrep'in kuyruk iğnesi. Anwâ: kış yaklaşır, gece uzar. Bu menzil, Akrep'in en tehlikeli kısmını zehirli iğnesini temsil eder.

Devekuşları. Yay takımyıldızının kuzey kısmındaki yıldız grubu. 'Su içen' ve 'dönen' devekuşları olarak ikiye ayrılır. Anwâ: kışın erken dönemi. Arap çöl hayatında devekuşu gözlemi hava tahmini için önemliydi.

Boş Alan / Şehir. Yay takımyıldızının güney kısmındaki yıldızsız bölge. Paradoks olarak 'boşluk' bir menzildir. Anwâ: kış ortası, en kısa gündüz. Gökyüzündeki bu 'sessizlik', kışın en derin anını temsil eder.

Kasabın Saadeti. Alpha ve Beta Capricorni. Oğlak'ın başı. 'Sa'd' serisi dört menzilden (22-25) oluşur hepsi uğurlu kabul edilir. Anwâ: soğuk ama umut var. 'Kasap' adı, bu dönemde kurban kesimi ritüellerinin zamanlamasından gelir.

Yutanın Saadeti. Mu ve Epsilon Aquarii. Suyun yutulması metaforu. Anwâ: kış geri çekilmeye başlar. 'Yutmak' toprak yağmur suyunu emiyor, yeraltı suları yenileniyor.

Saadetlerin Saadeti. Beta Aquarii (Sadalsuud) ve çevresi. Sa'd serisinin en uğurlusu 'uğurun uğuru'. Anwâ: bahar yaklaşır, doğa uyanmaya başlar, hayvanlar çiftleşir. Döngünün en umutlu konağı.

çadırların Saadeti. Gamma Aquarii ve çevresi. 'çadır' korunak ve barınma sembolü. Anwâ: ilkbahar yaklaşır, çobanlar sürüleri otlaa çıkarır. Sa'd serisinin son menzili göçebeler artık çadırlarını dikip yola çıkabilir.

öndeki Oluk. Alpha ve Beta Pegasi (Markab ve Scheat). Pegasus'un kuzey kısmı. 'Oluk' Kova'dan su akıtılan oğluk metaforu. Anwâ: yağmurlar ve verimlilik dönemi.

Arkadaki Oluk. Gamma Pegasi (Algenib) ve Alpha Andromedae (Alpheratz/Sirrah). Pegasus Dörtgeni'nin güney kısmı. Anwâ: ilkbahar yağmurları sürer.

İp / Balığın Karnı. Beta Andromedae (Mirach). Son menzil döngü tamamlanır ve tekrar eş-Şeratân'a dönülür. Anwâ: bahar tamamen gelmiştir, yeni döngü başlar. Bu son menzil, Ay'ın gökyüzündeki sonsuz yolculuğunun ve doanın yenilenme döngüsünün sembolüdür.

Osmanlı sarayında güç gözlemlemek, takvim hesaplamak, ekinoks ve hilâl tayini yapmak, bayram tarihlerini belirlemek ve padişaha 'uğurlu saat' bildirmekle görevli resmi makam. Müneccimbaşı hem astronom hem astrologdur.

Osmanlı ve Safevî saraylarında hazırlanan, rastgele açılan sayfadan kehanet okunan minyatürlü el yazmaları. Fâlnâme'ler yıldızname geleneğinin halk katmanıyla buluştuğu önemli belgelerdir.

16. yüzyıl Osmanlı saray nakkaşhânesinin (resim atölyesi) başnakkaşı. III. Murad dönemi yazmalarının minyatürlerinden sorumludur. Yıldızname ve kozmoloji tasvirlerinin en ikonik olanları onun ve atölyesinin fırçasından çıkmıştır. Matâliü's-saâde'nin 72 minyatürü bu atölye ile ilişkilendirilir.

Alâeddin Ali bin Muhammed el-Kuşçu (1403-1474). Semerkant'ta Ulugh Beg'in öğrencisi ve gözlemevi müdürü; daha sonra İstanbul'da Fatih Sultan Mehmed'in davetlisi olarak Osmanlı bilim hayatına katılan ve medrese astronomisini yeniden yapılandıran büyük astronom ve matematikçi.

Mirza Muhammed Taraay bin Şâhruh (1394-1449). Timurlu hükümdarı, matematikçi ve astronom. Semerkant Rasathanesi'nin kurucusu. Tarihte hem devlet yöneten hem de gözlemevinde bizzat sabahlayan ender bilim-hükümdarlarından biridir.

Ebû Reyhân Muhammed bin Ahmed el-Bîrûnî (973-1048). Hârezmli polimat astronomi, matematik, fizik, coğrafya, tarih, eczacılık ve karşılaştırmalı din bilimlerinde çığır açan eserler vermiş, orta çağın en parlak zekalarından biri.

Salâheddin Mûsâ bin Muhammed (c. 1364-1436). Bursa doğumlu Osmanlı matematikçi-astronomu. Semerkant'ta Ulu Bey'in başhocası ve Semerkant Rasathanesi'nin bilimsel direktörü.

MÖ 190-120. Nikaia (bugünkü İznik) doğumlu antik Yunan astronomu ve matematikçisi. Ekinoksların presesyonunu (eksen kaymasını) keşfeden, tarihin ilk sistematik yıldız kataloğunu (850'den fazla yıldız) hazırlayan ve küresel trigonometrinin temellerini atan bilim insanı.

Claudius Ptolemaios (MS 100-170). İskenderiyeli astronom, matematikçi ve coğrafyacı. Gezegen hareketlerini açıklayan 'Almagest' (el-Mecistî) eseri 1400 yıl boyunca hem İslam hem Hristiyan dünyasında astronominin ana referans kitabı olmuştur. 'Tetrabiblos' eseriyle de klasik astroloji kurallarını kodlamıştır.

Ebû Abdullah Muhammed bin Cebir bin Sinân el-Battânî (858-929). Harran doğumlu, Rakka'da gözlemler yapmış büyük İslam astronomu ve matematikçisi. Güneş yılının uzunluunu 365 gün, 5 saat, 46 dakika, 24 saniye olarak hesaplamıştır (modern deerden yalnızca 2 dakika 22 saniye sapma).

Ebü'l-Hasan Ali bin Abdurrahman İbn Yûnus (950-1009). Kahire'de Fatımi sarayında gözlem yapmış Mısırlı astronom. Fatımi Halifesi el-Hâkim'e ithaf ettiği 'Zîc-i Hâkimî' eseri, orta ça İslam dünyasında gözlemsel astronominin zirvelerindendir.

Ebû Ca'fer Nasîrüddin Muhammed bin Muhammed Tûsî (1201-1274). Meraga Rasathanesi'ni kurmuş, 'Tûsî çifti' ile Kopernik devrimine giden yolda kritik bir matematiksel buluş yapmış büyük Fars polimatı, astronom ve matematikçi.

Nicolaus Copernicus (1473-1543). Polonyalı astronom ve matematikçi. Güneş merkezli (heliosentrik) evren modelini öne sürerek bilim tarihini değiştirmiştir. "De Revolutionibus Orbium Coelestium" (1543) adlı eseri modern astronominin kurucu metinlerindendir.

Johannes Kepler (1571-1630). Alman astronom, astrolog ve matematikçi. Gezegenlerin Güneş etrafında dairesel değil, eliptik yörüngelerde dolandığını keşfeden (Kepler Yasaları) ve modern gök mekaniinin temellerini atan bilim insanı.

Galileo Galilei (1564-1642). İtalyan fizikçi, matematikçi ve astronom. Hollanda'da icat edilen teleskobu geliştirerek gökyüzüne çeviren, Jüpiter'in uydularını, Venüs'ön evrelerini ve Güneş lekelerini keşfeden, modern gözlemsel astronominin ve fiziksel bilimlerin babası.

Ay'ın evrelerine dayalı, 12 ay ö 29-30 gün = 354-355 günlük İslam takvimi. Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçü (Hicret, 622) başlangıç noktasıdır. Ramazan, Kurban Bayramı ve Hac tarihleri bu takvime göre belirlenir. Güneş takvimine göre her yıl yaklaşık 11 gün geri kayar.

Selçuklu Sultanı Melikşah'ın emriyle Ömer Hayyam başkanlığında bir heyet tarafından 1079'da oluşturulan güneş takvimi. Yıl uzunluu 365.24219858 gün olarak hesaplanmıştır Gregoryen takvimden daha doğrudur. İran ve Afganistan takvimlerinin temelidir.

Osmanlı İmparatorluu'nda malî işler ve sivil yönetim için kullanılan güneş takvimi. Jülyen takvimini temel alır ancak Hicrî başlangıç yılını (622) kullanır. 1917'de Gregoryen takvime (Miladi) geçilmiştir.

Güneş ve Ay döngülerini birleştiren lunisolar takvim. 12 Hayvanlı Takvim (^1-er Shēngxiào) döngüsü ile ünlüdür. Bu 12 hayvanlı döngü Türk, Moğol ve diğer İç Asya kültürlerinde de kullanılır.

Eski Türk ve Moğol geleneğinde kullanılan, güneş yılı esasına dayanan 12 yıllık döngüsel takvim sistemi. Her yıl bir hayvan adıyla anılır: Sıçan, Sığır, Pars, Tavşan, Ejder (Luu), Yılan, At, Koyun, Maymun, Tavuk, Köpek ve Domuz.

Mezoamerika'nın en karmaşık takvim sistemi. Tzolkin (260 gün ritüel takvim), Haab (365 gün sivil takvim) ve Uzun Sayım (5.125 yıllık döngü) olmak üzere üç iç içe geçmiş takvimden oluşur.

Pre-İslam İslam öncesi Arap yarımadasında yıldızların doğuş ve batışlarına (doğup batan Ay menzillerine) göre hava tahmini yapma, tarım mevsimlerini belirleme ve rüzgârları öngörme geleneksel meteoroloji sistemi.

Her yıl 5-6 Mayıs gecesi kutlanan, doanın uyanışını, bereketin ve yaz mevsiminin gelişini simgeleyen antik mevsimlik bayram. Hızır (karaların koruyucusu) ile İlyas (denizlerin koruyucusu) peygamberlerin yeryüzünde buluştuğu gün olarak kabul edilir.

Hemen her kültürde kayan yıldız (meteor) görüldüğünde dilek tutma geleneği vardır. İslam geleneğinde ise meteor, cinlerin göğe kulak kabartmasını engellemek için atılan 'ateş topu' olarak yorumlanır (Kur'an, Cin Suresi 72:8-9, Hicr Suresi 15:17-18).

Kuzey Kutup Yıldızı (Polaris, Alpha Ursae Minoris) kuzey yarımkürede yön belirleme için binlerce yıldır kullanılır. Arap denizcileri 'el-Ciddî' (Küçük Keçi) olarak adlandırmıştır. Yıldız pusula icat edilmeden önce denizciliğin temeliydi.

Abdurrahman İbn Haldun (1332-1406) Mukaddime'de astrolojiyi açıkça eleştirmiştir: 'Yıldızların beşerî olaylara etkisi olduuna dair delil yoktur. Müneccimlerin öngörüleri tesadüfü isabetlerden ibarettir.' Bu eleştiri İslam dünyasındaki en sistematik astroloji reddiyelerinden biridir.

Bîrûnî, astronomi (ilm-i hey'et) ile astroloji (ahkâm-ı nücûm) arasındaki farkı açıkça ortaya koymuştur. Kitabu't-Tefhim'de astronomiyi 'kesin bilim', astrolojiyi ise 'tartışmalı sanat' olarak konumlandırmıştır. Ancak astrolojiye tamamen karşı çıkmamış, onu 'kültürel bir gelenek' olarak belgelemiştir.

İslam fıkhında astroloji konusu tartışmalıdır. çoğunluk görüşü: gelecekten haber vermek (gayb bilgisi) yalnızca Allah'a aittir. Ancak takvim hesabı, kıble tayini ve namaz vakitleri için astronomi meşrudur. Bu ayrım ilm-i hey'et (meşru) ile ahkâm-ı nücûm (tartışmalı) ayrımının temelidir.

Modern bilim, astrolojinin temel iddialarını gezegen konumlarının insan davranışını, kişiliğini veya kaderini etkilediği bilimsel olarak desteklemez. Kontrollü çalışmalar astrolojik tahminlerin rastgele şanstan daha iyi performans göstermediğini ortaya koymuştur. Ancak bilim tarihçileri, astrolojinin tarihsel bağlamda astronomi, matematik ve kültürel düşünceyi bir arada geliştirmiş olduğunu kabul eder.